Blog Archives

Հայոց ազգային եկեղեցին, մասն Դ. – Գարեգին արքեպիսկոպոս (Յովսէփեան)

Սկիզբը՝ այստեղ:

Քաղկեդոնի ժողովՀայաստանեայց Եկեղեցին որոշ առանձնայատկութիւններ ունի նաեւ դաւանաբանական եւ ծիսական տեսակէտներով, որպէս հետեւանք նորա պատմական կեանքի: Մինչեւ 451 թուի Քաղկեդոնի Ժողովը քրիստոնէական եկեղեցիների մէջ դաւանաբանական խտրութիւն չկար: Արեւելքի մէջ երկու մեծ դպրոցներ կային. դորանից մէկը Աղէքսանդրիայի դպրոցն էր, որ Գ. դարի սկզբից մեծ հեղինակութիւն էր սկսել վայելել, առաջնորդ ունենալով Կղեմէս Աղեքսանդրացու եւ մանաւանդ Որոգինէսի նման մեծ գիտնականը, որ հեղինակութիւն էր ոչ միայն քրիստոնեաների, այլ եւ հեթանոսների աչքում: Բաւական է յիշել, որ նորան լսելու էին գալիս եւ հեթանոս փիլիսոփաներ, նոյն իսկ կայերական տան անդամներ, ինչպէս Իւլիա Մամէա Կայսրուհին էր: Դ. դարի սկզբից մինչեւ Ե. դարի վերջերը Աղեքսանդրիայի դպրոցն եւ եպիսկոպոսները կատարելապէս իշխող են եւ ուղղութիւն տուող քրիստոնէական մտայնութեան եւ դաւանական խնդիրների վերլուծութեան: Նիկիոյ Ժողովի մէջ յաղթանակեց Աթանաս Մեծ, դեռ եւս սարկաւագ լինելով, Read the rest of this entry

Միաբնակության հարցը – ԳԱՐԵԳԻՆ Ա. կաթողիկոս

Գարեգին Ա, Ջիովաննի Գուայտա
Ջովաննի Գուայտա – Թույլ տվեք վերադառնալ Մարկո Պոլոյին: Հայերի մասին նա գրում է. «Նրանք քրիստոնյաներ են. հակոբիկյաններ և նեստորականներ»: Ինձ թվում է՝ խոսքը երկու տարբեր և նույնիսկ միմյանց հակադիր ուսմունքների մասին է:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Մարկո Պոլոն մեծ ճանապարհորդ էր, իր ժամանակի իմացության մակարդակով խոշոր պատմագիր ու ազգաբան, բայց՝ թույլ աստվածաբան: Հնարավոր է, որ նա հայերին շփոթել է ուրիշ ազգերի հետ, որոնք ապրում էին մեզանից ոչ հեռու: Ինչ էլ որ լինի, Հայ Եկեղեցին երբեք չի եղել ո՛չ նեստորական, ո՛չ էլ միաբնակ՝ այն իմաստով, ինչպիսին եղել է Եվտիքեսը: Այսօր դա բոլորին է հայտնի: Իր քրիստոսաբանության մեջ մեր Եկեղեցին ընդունել է ալեքսանդրյան աստվածաբանության ուղղությունը: Հայ Եկեղեցու ծոցում սկզբնապես գոյություն է ունեցել աստվածաբանական երկու հոսանք՝ անտիոքյանը և ալեքսանդրյանը, բայց վերջնականորեն հաղթանակել է ալեքսանդրյան աստվածաբանության գիծը: Հայերը չկարողացան գործուն մասնակցություն ունենալ 4-րդ և 5-րդ դարերի քրիստոսաբանական վեճերին: 4-րդ դարում մեր Եկեղեցին դեռևս կազմավորման մեջ էր, 5-րդ դարում մենք պայքար էինք մղում մազդեզականության դեմ, որովհետև առկա էր դրա վերադարձի սպառնալիքը: Հայ Եկեղեցու մասնակցությունը Նիկիայի տիեզերական ժողովին ապացուցված է նրան մեր ներկայացուցիչ Արիստակեսի՝ Սուրբ Գրիգորի որդու ներկայության փաստով, որն իր ստորագրությունն է դրել Նիկիո Հավատո հանգանակի տակ: Բայց մենք չենք մասնակցել հաջորդ երկու՝ Կոստանդնուպոլսի և Եփեսոսի, ինչպես Նաև Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովներին: Սակայն մեր Եկեղեցին իրազեկ էր կատարվածին, քանի որ հայերից ոմանք աստվածաբանություն էին սովորում Կոստանդնուպոլսում ու քրիստոնեական Արևելքի մյուս կենտրոններում: Քրիստոսաբանության վերաբերյալ մեր Եկեղեցու դիրքորոշումը ձևակերպված է միայն 6-րդ դարում, 506 թվականին: Դա ես փորձել եմ հիմնավորել իմ “The Council of Chalcedon and the Armenian Church” գրքում: 4-րդ դարից մինչև 5-րդի վերջը Հայաստանում աստվածաբանական միտքը զարգանում էր մեկ ուղղությամբ, որը բացառում էր 451 թվականին Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովում և, մասնավորաբար, Փլավիոսին Լևոն 1-ին Պապի կողմից ուղղված Տոմարում Քրիստոսի երկու բնությունների մասին ձևակերպված ուսմունքը: Այդ ձևակերպումների մեջ հայերը նկատել են նեստորական ուսմունքի վերաճում: Ավելի ուշ, նորքաղկեդոնական շարժումը եղանակներ էր փնտրում Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի բանաձևումները մեկնաբանելու համար, իբր դրանք չէին հակասում Սուրբ Կյուրեդ Ալեքսանդրացու ուսմունքին: Հայ Եկեղեցին միաբնակ չէ այն իմաստով, որը սովորաբար դնում են տվյալ հասկացության մեջ: Միաբնակության տակ, իբրև կանոն, հասկանում են Քրիստոսի սոսկ աստվածային բնությունը՝ մարդկային բնության համարյա լիակատար բացակայությամբ, որը, համաձայն Եվտիքեսի, նրա աստվածության մեջ իբր չքացել է ինչպես «մի կաթիլ մեղրը՝ օվկիանոսում»: Մենք նմանապես չենք հետևում նաև Նեստորի ուսմունքին, քանի որ երբեք չենք ընդունել երկվությունը Քրիստոսի՝ մարմնացած Խոսքի անձի մեջ, երկվություն, որ Նեստորն այդպես էլ չկարողացավ հաղթահարել: Դրա ապացույցն այն է, որ մեր եկեղեցական արարողությունների ընթացքում մենք բանադրում ենք Եվտիքեսին,Նեստորին ու նրանց ուսմունքները: Ինչ վերաբերում է մեր քրիստոսաբանությանը, ապա մենք շարունակում ենք հետևել Կյուրեդ Ալեքսանդրացու աստվածաբանության ուղղությանը:

Ջովաննի Գուայտա – Դուք ասում եք, որ միաբնակներ չեք Եվտիքեսի ուսմունքի համաձայն: Միևնույն ժամանակ չեք ընդունում Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի որոշումները, որոնցով դատապարտվել է Եվտիքեսը: Գո՞ւցե միաբնակներ եք Եվտիքեսի ուսմունքից տարբերվող, մեկ այլ իմաստով:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Ամեն ինչ կախված է նրանից, թե ինչ իմաստ է տրվում այդ բառին: Եթե միաբնակություն ասելով հասկանանք «մարմնացած Խոսքի բնությունը որպես Աստծու մեկ բնություն», այսինքն՝ երկու բնությունների միություն, ապա, այդ դեպքում, մենք միաբնակներ ենք: Բայց միաբնակություն հասկացությունն այնպիսի «եվտիքեսյան» գունավորում է ստացել և պատմության մեջ այնքան հաճախ է գործածվել որպես Եվտիքեսի ուսմունքի արտահայտություն (որը մենք մերժել ենք), որ մեզ դուր չի գալիս, երբ մեզ ասում են միաբնակներ:

Ջովաննի Գուայտա – Այսպես, ուրեմն, Դուք դավանում եք այն, որ մարմնացման պահին իսկ աստվածային ու մարդկային բնությունները անբաժանելիորեն միացել են մարմնացած Որդու մեջ՝ իբրև մեկ բնություն:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Այո՛, սակայն «մեկ բնությունը» նշանակում է մեկ անձ: Երկու բնությունները չեն կորցրել իրենց սեփական հատկանիշներն ու լրությունը, բայց և չեն գործում անջատանջատ, այլապես կստացվեր երկվություն և մարմնացում չէր լինի:

Ջովաննի Գուայտա – Ինձ թվում է, որ տարբերությունը եզրութաբանության մեջ է. մեկ բնությունը, որ դուք դավանում եք, լինելով երկու բնությունների միություն՝ համապատասխանում է քաղկեդոնական Եկեղեցու սահմանած մեկ անձին, որի մեջ միավորված են երկու բնություններ:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Դա ակներև է:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի զրույցներից Ջիովաննի Գուայտայի հետ

Տե՛ս նաև Հայ եկեղեցին՝ «մոնոֆիզի՞տ»

Երկարատև թյուրիմացություն – Գարեգին Ա. կաթողիկոս

Գարեգին Ա, Ջիովաննի ԳուայտաՋովաննի Գուայտա – Այսուհանդերձ, 451 թվականից սկսած մյուս քրիստոնյաները ձեզ համարել են միաբնակներ՝ հերետիկոս իմաստով: Արդյոք դա հետևա՞նք էր թյուրիմացության, որը տևել է համարյա թե 1550 տարի:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի բանաձևերի շուրջ տեղի ունեցած հակամարտության ընթացքում աստվածաբաններն ու Եկեղեցիների պետերը անկեղծ էին իրենց դավանության մեջ: Բայց աստվածաբանական մտքի զարգացմանն ու խորացմանը զուգընթաց, երբ սկսեց կայանալ ճշմարիտ երկխոսություն, որը Եկեղեցիների՝ փոխադարձաբար միմյանց բացվելու արդյունք էր, մյուս Եկեղեցիները բազմիցս հավաստել են, որ մեր «միաբնակությունը» հերետիկոսություն չէ, ինչպես ենթադրվել է անցյալում: Օրինակ, 12-րդ դարում աստվածաբանական շատ խոր հարաբերություններ են եղել Կոստանդնուպոլսի Եկեղեցու և մեր Եկեղեցու միջև, որի Աթոռն այդ ժամանակ Հռոմկլայում էր, Հայաստանի ու Կիլիկիայի սահմանին: Մտքերի այդպիսի փոխանակությունը, որն իրականացվել է Սուրբ Ներսես Շնորհալի Կաթողիկոսի՝ Հայ Եկեղեցու ամենալուսամիտ և հավատավոր աստվածաբաններից մեկի կողմից, այսօր պետք է դառնա էկումենիկ երկխոսության օրինակ:
Հայ Եկեղեցու դավանության մեջ, որը Սուրբ Ներսեսը ներկայացրել է կայսր Մանուել Ա Կոմնենոսին, կա մի արտահայտություն, որը կարող է ծառայել որպես բանալի վերոհիշյալ խնդրի լուսաբանման համար. «Եթե ասում են «մեկ բնություն» անայլայլելի ու անբաժանելի բնության իմաստով, այլ ոչ թե միախառնության կամ շփոթության, և [եթե ասում են] «երկու բնություն», որպես անշփոթ և անփոփոխ, այլ ոչ թե «բաժանում» նշանակող, [այդ ժամանակ] զույգ [տեսակետներն] էլ ուղղափառության ծիրում են»: Կարծում եմ, որ այս աստվածաբանական մակարդակով թյուրիմացությունն արդեն լուսաբանված է մեր ժամանակներում: Մյուս կողմից, Դուք շատ լավ գիտեք, թե որքան կենսունակ են հին պատկերացումները կամ կասկածները, և թե ինչքան դժվար է դրանցից ազատվելը… 19-րդ դարում այս նյութի մասին շատ են գրել: Դարավերջի լութերական մեծ՛ աստվածաբան Ադոլֆ Ֆոն Հարնակը ցույց է տվել, որ հայերը միաբնակներ չեն Եվտիքեսյան հասկացությամբ: Սակայն աշխարհիկ ոչ մասնագիտական գրականության մեջ Հայ Եկեղեցին շարունակում են անվանել միաբնակ: Այդուհանդերձ, ես կարծում եմ, որ այսօր լավատեղյակ աստվածաբանների համար այս թյուրիմացությունը փարատվել է և մնացել անցյալում:

Քաղկեդոնի ժողով

Ջովաննի Գուայտա – 451 թ. դուք ինչո՞ւ չընդունեցիք Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի որոշումները:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Նախ հայերը հրավիրված չէին տիեզերական ժողովին, որպեսզի այդ կապակցությամբ արտահայտեին իրենց դիրքորոշումը: Ես արդեն ասել եմ, որ մենք ներգրավված էինք պայքարի մեջ՝ մազդեզականությունից պաշտպանելու համար մեր քրիստոնեական հավատքը: Հենց 451-ով է թվագրվում Ավարայրի ճակատամարտը պարսիկների դեմ: Թեև այն վճռորոշ էր Հայաստանի պատմության համար, սակայն պարսկական սպառնալիքը տևել է մինչև դարավերջ: Հայերը շարունակեցին իրենց դիմադրությունը պարտիզանական ձևով և 484 թվականին միայն իսկական ինքնավարություն ձեռք բերեցին իշխող մազդեզականության նկատմամբ:
Բայց այդ ժամանակ (482 թվականին) արդեն կար Ձենոնի Գիրք թղթոցը, որը հեռացում էր նշանավորում տիեզերական ժողովի ճշգրիտ գծից: Չպետք է մոռանալ, որ Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի որոշումներն աշխուժորեն էին վիճարկում աստվածաբանական շատ կենտրոններ, օրինակ՝ Ալեքսանդրյան Եկեղեցին, և քանի որ Քաղկեդոնի ժողովը ընդունելի չեղավ բոլոր Եկեղեցիների կողմից, մենք հարկադրված չէինք նրա որոշումներն ընդունելու կամ մերժելու: Իսկ երբ տեսանք, որ Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի պատճառով ուժեղանում է նեստորականությունը, մերժեցինք այդ ժողովը, մանավանդ որ 506 թվականին, նրա որոշումներով, արդարացվում և կրկին առաջարկվում էր Նեստորի աստվածաբանությունը առանց անունը հիշատակելու:

Ջովաննի Գուայտա – Քաղկեդոնի և հետագա տիեզերական ժողովների որոշումները ձեր կողմից չընդունվելու պատճառներից մեկը, ուրեմն, այն փաստն է, որ այդ տիեզերական ժողովներում ներկայացված չէր քրիստոնեական ամբողջ աշխարհը:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Ճշմարիտ է: Քաղկեդոնի, ինչպես նաև հետագայում գումարված տիեզերական ժողովների նկատմամբ Հայ, Ղպտի, Ասորի ու Եթովպական Եկեղեցիները վերաբերվել են որպես ոչ տիեզերական, մասնավոր ժողովների այն իմաստով, որ դրանք վերաբերում էին միայն այն Եկեղեցիների կյանքին ու պատասխանատվությանը, որոնք մասնակցել էին այդ ժողովներին, ուստի և չէին կարող համարվել տիեզերական:
Ճիշտ այդպես էլ, 7-րդ ժողովից հետո, որը տիեզերական համարեցին Բյուզանդական Եկեղեցիները, Հռոմեական Եկեղեցին գումարեց ուրիշ ժողովներ ևս, որոնք նույնպես տիեզերական անվանեց, սակայն Ուղղափառ Եկեղեցիներն այն կարծիքին մնացին, որ դրանք մասնավոր ժողովներ են և առնչվում են միայն Հռոմեական Եկեղեցուն:

Ջովաննի Գուայտա – Դուք, այնուամենայնիվ, չե՞ք մերժել այդ ժողովների որոշումները:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Պարզապես, դրանց նկատմամբ չենք արտահայտել մեր վերաբերմունքը, քանի որ մեզ համար դրանք առանձին Եկեղեցիների կողմից գումարված մասնավոր ժողովներ էին: Իհարկե, այսօրվա էկումենիկ երկխոսության մեջ պետք է քննության առնվի այդ ժողովների դավանությունը, որպեսզի պարզաբանվեն ընդունված բանաձևերը:

Աղբյուրը՝ Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, «Զրույցներ Ջիովաննի Գուայտայի հետ», Ս. Էջմիածին, 2001

Հայ եկեղեցին՝ «մոնոֆիզի՞տ»

Քաղկեդոնի ժողով 451 թ.Երբ իր հարցադրման մեջ Հայ եկեղեցին «մոնոֆիզիտ» է կոչում բանասերը (ասենք բանասիրական գիտությունների դոկտորը)՝ հատուկ շեշտադրությամբ (ցույց տալով, որ ինքը գիտի այդ հունաերն եզրը) և կրկնելով, նույնիսկ երրորդելով այդ եզրը, ներողամտաբար ես վերաբերվում: Դե, պարտադիր չէ որ նա մանրամասն ծանոթ լինի դավանաբանական խնդիրներին, առավել ևս եթե նրա կարդացած գրականությունը «սովետական» շրջանի է: Read the rest of this entry

Ինչի՞ մասին էր 1996 թ. Հռոմի հռչակագիրը։ Դրա արձագանքը Հայ եկեղեցում

Սկիզբը՝ այստեղ

10314516_284592465040833_4959981769539192321_n

Ջ. Գուայտա – Ձեր համատեղ հռչակագիրն ասում է, որ դուք հավաստում եք ձեր Եկեղեցիների կողմից իրականացված մեծ քայլը «Քրիստոսի՝ մարմնացած Աստծու Խոսքի մեջ միության համատեղ որոնման ճանապարհին։ Կատարյալ Աստված՝ իր աստվածության մեջ, կատարյալ մարդ՝ իր մարդության մեջ. նրա աստվածությունը միավորված է նրա մարդությանը Աստծու Միածին Որդու անձի մեջ այնպիսի միությամբ, որը իրական է, կատարյալ, անշփոթ, անայլայլելի, անտրոհելի, անբաժանելի»։ Վերջին բառերը քաղված են Քաղկեդոնի ժողովի բանաձևից… Ձեր կարծիքը չի՞ փոխվել։

Գարեգին Ա. –  Ո՛չ։ Այդ բառերը մեր հայրերի կողմից օգտագործվել են աստվածաբանական շատ աշխատություններում, քանի որ մենք միշտ էլ ասել ենք, որ հանձին մարմնացած Խոսքի՝ չկա բնությունների միախառնում։ Իրապես, տվյալ բառերը հիշատակվում են նաև Քաղկեդոնի ժողովի բանաձևում, բայց դրանք արտահայտում են այն, ինչին Եկեղեցին արդեն հավատացել էր մինչև այդ ժողովը։ Դրան հակառակ, Քաղկեդոնն ունի այլ դրույթներ, որոնք, իբրև հավատքի կարգեր, ընդունվել են, բայց մենք չենք ընդունում դրանք, մասնավորապես Փլավիոսին ուղղված Տոմարը, որտեղ Լևոն Պապը երկու բնությունները ներկայացնում է այնպես, որպես թե նրանցից յուրաքանչյուրն ունի իրեն հատուկ գործողությունները։ Բայց Ձեր կողմից հիշատակված բանաձևը տեղ է գտել նաև արևելյան բոլոր Եկեղեցիների Հայրերի դավանաբանական ձևակերպումների մեջ։ Այս պատճառով, այն, ինչ մենք Պապի հետ միասին արտահայտել ենք, իրականում ոչ մի նորություն չի պարունակում. աստվածաբաններս ընդունում ենք, որ, տարբեր ձևակերպումներով հանդերձ, ունեցել ենք միևնույն քրիստոսաբանությունը։

Ջ. Գուայտա – Այդ հռչակագիրն ինչպե՞ս է ընդունվել ձեր Եկեղեցում։

Գարեգին Ա. – Հիմնականում՝ դրականորեն։ Եղել են քննադատական դիտողություններ, բայց ոչ այնքան փաստարկված։ Օրինակ՝ ամենանշանակալից քննադատությունն այն էր, թե երկու բնությունների մասին խոսելիս պետք է ընդգծեինք, որ դրանք միավորված են ոչ թե «Միածին Որդու անձի», այլ, ավելի շուտ, «Քրիստոսի անձի» մեջ։ Քանի որ Քրիստոսը Աստծու Միածին Որդին է, տվյալ դիտողությունը մեծ նշանակություն չունի։ Այս կարգի քննադատությունը լուրջ արձագանք չունեցավ։

Աղբյուրը՝ Գարեգին Ա. ամենայն հայոց կաթողիկոս, «Զրույցներ Ջիովաննի Գուայտայի հետ», Ս. Էջմիածին, 2001

%d bloggers like this: