Blog Archives

ԱՐՏԱՔՍՄԱՆ ԿԻՐԱԿԻ – Ծիսական բառարան

արտաքսման կիրակիՄեծ Պահոց Կիրակիներէն իւրաքանչիւրը խորհրդաւոր անունը մը կը կրէ՝ օրուան աւետարաններէն առնուած։ Բ. Կիրակին գործածական եղած անուն մը չունի, սակայն տեղ-տեղ կը գտնենք Արտաքսման անունով կոչուած, որ եւ կը հաստատուի Շնորհալւոյն գրած շարականին իմաստէն։ Արդէն գիտենք թէ Բուն Բարեկենդանին, այսինքն Մեծ Պահոց Ա. Կիրակին, կը յիշատակուի նախամարդոց Դրախտի կյանքը, ըստ այսմ Բ. Կիրակին ալ Դրախտէ արտաքսուիլը կը յիշատակուի։ Մեծ Պահոց Բ. Կիրակին ալ Զատկին հետ 35 օրուան շարժականութիւն ունի, Փետրուար 8-էն մինչեւ Մարտ 14։

Աղբյուրը՝ Մաղաքիա արքեպ. Օրմանեան, Ծիսական բառարան

Կարդացե՛ք նաև Անառակի կիրակի

ԱՒԱԳ ՇԱԲԱԹ – Ծիսական բառարան, Մաղաքիա արքեպ. Օրմանյան

Ավագ Շաբաթ, Մաղաքիա արքեպ. Օրմանյան

ԱՒԱԳ ՇԱԲԱԹ – Ծաղկազարդէն մինչեւ Զատիկ եղող եօթնեակը կոչուի Աւագ Շաբաթ, եւ շաբթուան իւրաքանչիւր օրերն ալ նոյն աւագ անունը կը կրեն՝ Աւագ Բշ., Աւագ Գշ., Աւագ Դշ., Աւագ Եշ., Աւագ Ուր. եւ Աւագ Շբ.։ Այդ աւագ անունն իրաւամբ տրուած է այդ եօթնեակին, յորում կը յիշատակուին Քրիստոսի վերջին օրերուն տնօրինութիւնները։ Միաշաբաթ=Կիրակի օրը Քրիստոս հանդիսով մտած էր Երուսաղէմ։ Բշ. Թզենին անիծելուն օրն է։ Եկեղեցին կը յիշէ եւս Զեբեդեայ որդւոց խնդիրը եւ Արարչութիւնը ու Մարդկութեան սկիզբը։ Գշ. Հրէից հարցումներուն եւ Քրիստոսի բացատրութեանց եւ փարիսեցւոց յանդիմանութեան օրն է։ Նոյն օրը տեղի ունեցած է տաճարին մէջ եկած երկնային ձայնը, տաճարին կործանման գուշակութիւնը, այրւոյն գովեստը, Քրիստոսի վերջապէս տաճարէն Տասն Կուսանաց առակը եւ Վերջին Դատաստանի բացատրութիւնը, նաեւ Ջրհեղեղը եւ մարդոց կրկին սկզբնաւորութիւնը։ Դշ. կը յիշատակուի Յուդայի մատնութիւնը։ Եշ. Վերջին Ընթրիքը, Ոտնալուան եւ Հաղորդութեան խորհուրդին հաստատութիւնը։ Ուր. Քրիստոսի ձերբակալութիւնը, դատապարտուիլը, Խաչելութիւնը, մահն ու Թաղումը։ Շբ. դարձեալ Թաղումը եւ երեկոյին Զատիկը, զոր կարելի էր կոչել Աւագ Կիրակի, եթէ այդպէս սովորութիւն եղած ըլլար։ Աւագ Բշ. Զատկին հետ 35 օրուան շարժականութիւն ունի, Մարտ 16-էն Ապրիլ 19, իսկ Աւագ Շաբթուան միւս օրերը նոյն համեմատութեամբ կը յաջորդեն։

Տե՛ս նաև ԱՌԱՋԱՒՈՐԱՑ ԿԻՐԱԿԻ – Ծիսական բառարան, Մաղաքիա արքեպ. Օրմանյան

ՃԱՇՈՑ – Ծիսական բառարան, Մաղաքիա արքեպ. Օրմանյան

1286թ. «Ճաշոցի» «Յուղաբեր կանայք և հրեշտակը»

Այսինքն է Ճաշու ընթերցուածոց գիրք, յորում կը պարունակուին ո՛չ միայն ճաշու, այսինքն պատարագի գիրքերն ու առաքելական ընթերցուածքները տօնացոյցի կարգով քաղուած, այլ եւ ժամերգութեան մէջ կարդացուելու աւետարաններ։ Հաստ թղթով, խոշոր գիրով, մեծ դիրքով հրատարակուած են միայն Ճաշոցները, անոր համար Ճաշոցները հաստափոր գիրքերու կամ իրերու իբր օրինակ կը յիշուին միշտ։ Բոլոր պարունակութիւնները կը կարդացուին՝ հատորը աւետարանի գրակալին վրայ դնելով, միայն պատարագի աւետարանները Ճաշոցէն չեն կարդացուիր, այլ Ճաշու աւետարանէն։

Աղբյուրը՝ Մաղաքիա արքեպ. Օրմանեան, Ծիսական բառարան

Տես նաև՝ ՀԵԹՈՒՄ ԱՐՔԱՅԻ ՃԱՇՈՑԸ

ՊԱՏԱՐԱԳԱՄԱՏՈՅՑ – Ծիսական բառարան, Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյան

Խորհրդատետր. ՊատարագամատույցՊատարագի աղօթքները պարունակող գիրքն է, զոր քահանան կը գործածէ պատարագ մատուցանելու ատեն, որ եւ խորհրդատետր կը կոչուի, եւ այդ անունով բացատրուած է։

 

 

 

 

 

Աղբյուրը՝ Մաղաքիա արքեպ. Օրմանեան, Ծիսական բառարան

ԽՈՐՀՐԴԱՏԵՏՐ – Ծիսական բառարան, Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյան

Խորհրդատետր. Պատարագամատույց 2Պատարագի Ս. Խորհուրդին ատեն քահանային ի ձայն կամ ի թիւ կարդալու աղօթքներուն գիրքն է, որ փոքրիկ գրակալով սեղանին ձախ եղջիւրին վրայ կը դրուի, երեսը դէպի ժամարանը՝ կարդալու դիւրութեան համար։ Նոյն նպատակաւ խորհրդատետրերը միշտ խոշորգիր կ’ըլլան։ «Պատարագամատոյց» ալ կը կոչուի այս գիրքը։

Աղբյուրը՝ Մաղաքիա արքեպ. Օրմանեան, Ծիսական բառարան

ԾՈՄ – Ծիսական բառարան, Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյան

ծոմ, Օրմանյան, ծիսական բառարան

Եկեղեցւոյ նախնական սովորութեան մէջ պահք կոչուածը կերակուր չուտելն էր, հետեւաբար կ’իմացուէր ինչ որ այժմ մենք կ’իմանանք ծոմ բառով։ Իսկ երբ բոլորովին անօթի մնալ չկրցողներու ներուեցաւ թեթեւ եւ չկշտացնող բանջարեղէն ուտել՝ առանց պահեցողութիւնը աւրուած սեպելու, պահք բառին իմաստը սեպհականուեցաւ մսեղէն ու կենդանական կերակուրներէ զգուշանալով՝ բուսեղէններով շատանալուն, եւ ծոմ բառը գործածուեցաւ առանց ուտելու պահեցողութեան։ Եկեղեցւոյ մէջ պահքէն զատ ծոմ ալ կը պահուի Առաջաւորաց հինգ օրերուն եւ Մեծ Պահքի իւրաքանչիւր եօթնեակին առաջին հինգ օրերուն, շաբաթ ու Կիրակի օրերէն զատ, իսկ մնացեալ բոլոր պահքերը ծոմ չունին։ Ծոմ պահելու օրերը պատարագ մատուցանելն ալ կը խափանուի։

Աղբյուրը՝ Մաղաքիա արքեպ. Օրմանեան, Ծիսական բառարան

ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ – Ծիսական բառարան, Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյան

Ծիսական բառարան, Օրմանեան

Բարեկենդան կը կոչուի շաբաթապահքերը յառաջող վերջին ուտիք օրը։ «Բարեկենդան» բառը «բարի» ու «կենդանութիւն» բառերէն կազմուած կը թուի եւ քիչ մը աւելի կերակուրներու ուրախութիւն ընելէն առնուած է. իբր զի ներեալ էր պահ մը ուտիքը ճոխացնել։ Տօնացոյցին պահքը չսկսած նշանակած պարզ բարեկենդաններն են.

1. Առաջաւորաց բարեկենդան,

2.Եղիական պահոց բարեկենդան,

3. Լուսաւորչի բարեկենդան,

4. Վարդավառի բարեկենդան,

5. Աստուածածնի բարեկենդան,

6. Խաչի բարեկենդան,

7. Վարագայ = Ս. Գէորգի բարեկենդան,

8. Յիսնակաց բարեկենդան,

9. Ս. Յակոբայ բարեկենդան,

10. Աստուածայայտնութեան = Ծննդեան բարեկենդան։

Ամենքը Կիրակի են, բացի վերջինէն որ կը հանդիպի հաստատապէս Դեկտեմբեր 29-ին, այլ եթէ այդ օրը Դշ. [Չորեքշաբթի] կամ Ուր. [Ուրբաթ] հանդիպի, Բարեկենդանը Դեկտ. 28-ին կը կատարուի եւ Դեկտ. 29-ին պահք կը պահուի։

Աղբյուրը՝ Մաղաքիա արքեպ. Օրմանեան, Ծիսական բառարան

Կարդացե՛ք նաև ԲՈՒՆ ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ

ՊԱՀՔ – Ծիսական բառարան, Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյան

Պահք, Օրմանյան, ծիսական բառարան

Բառին ճիշդ իմաստն է զգուշանալ, ինքզինքը բանէ մը զրկել, ժուժկալել. եւ առաջին ժամանակներու եւ Հին Կտակարանի ու Աւետարանի մէջ պահքը կը նշանակէր պարզապէս կերակուրէ զգուշանալ, չուտել, ծոմ բռնել։ Պօղոս առաքեալին թոյլտուութիւնը, որ բոլորովին անսուաղ կենալ չկրցող տկարը կարենայ քիչ մը բանջար ուտել (Հռոմ. ԺԴ. 2), որ է կատարեալ սնունդ չտուող կերակուր մը, սկսաւ կամաց-կամաց ընդարձակուիլ եւ թեթեւ կերակուրներով սնանիլը սկսաւ պահք կոչուիլ, եւ պահքն եղաւ կերակուրներու տեսակին վրայ հիմնուած ժուժկալութիւն մը։ Առաջ միայն բանջարեղէնները ներուեցան, յետոյ ընդեղէնք, վերջապէս բուսականներէ քամուած հիւթը, ինչպէս ձէթ, գինի եւն.։ Մեր եկեղեցին այժմ պահքին սահման դրած է բուսական արտադրութիւնները, միակ ու բացառիկ յաւելուած ընդունելով մեղրը՝ որ կենդանական կիթ մըն է։ Ուրիշ եկեղեցիներու մէջ սկսած են ներուիլ կթեղէնք, կաթնեղէնք եւ ձկնեղէնք՝ որ մեր մէջ նաւակատիք կոչուած կէս պահք օրերը միայն կը ներուին, մինչեւ իսկ Լատին Եկեղեցւոյ մէջ միսէ զգուշանալով՝ այլ ճարպը գործածելով՝ պահք կը պահուի։ Այս կերակուրներու պահքն է, եւ ամէն եկեղեցիք ալ ունին զայն։ Մեր մէջ եկեղեցւոյ պահք մըն ալ կայ, որ է տէրունական ու սրբոց տօներէ զգուշանալ եւ արարողութեանց կամ ժամերգութեանց մէջ միայն ապաշխարութեան կարգ կատարել։ Ընդհանուր առմամբ իւրաքանչիւր եօթնեակին Չորեքշաբթին եւ ուրբաթը, բոլոր Մեծ Պահքը ու շատ շաբաթապահքեր կերակուրներու պահքին հետ եկեղեցւոյ պահք ալ ունին, սակայն վերջին կարգադրութեանց համեմատ կան օրեր՝ ուր կերակուրներու պահքին օրէնքը պահուելով հանդերձ՝ տէրունական կամ սրբոց տօներ կը կատարուին եկեղեցւոյ մէջ։

Ըստ այսմ իւրաքանչիւր տարի ունինք կերակուրի պահք 158 օր, իսկ եկեղեցւոյ պահք 117 օր, որ կրնան մէկ-երկու պակաս ըլլալ՝ տօներու շարժականութեան հետեւանքով։ Միջոցները միջին հաշուով առած ենք, փոփոխութիւնները զիրար կը լրացնեն։

Աղբյուրը՝ Մաղաքիա արքեպ. Օրմանեան, Ծիսական բառարան

Կարդացե՛ք նաև ԾՈՄ – Ծիսական բառարան

ՏՕՆ – Ծիսական բառարան, Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյան

տոն, Օրմանյան

Ընդհանուր անունն է որ կը տրուի թէ́ տէրունական եւ թէ սրբոց յիշատակներուն կամ տարեկաններուն, եւ կը նշանակէ հանդիսաւորապէս կատարուած յիշատակ մը։ Կենցաղական կամ քաղաքական շրջանակի մէջ կատարուած հանդիսաւոր յիշատակներուն ալ տօն անունը կը տրուի։ Տէրունի տօներուն եւ սրբոց տօներուն վրայ զատ-զատ խօսած ենք, ինչպէս նաեւ հրամայեալ տօներուն վրայ, որոնք տօներու զանազան տեսակները կը կազմեն։

Աղբյուրը՝ Մաղաքիա արքեպ. Օրմանեան, Ծիսական բառարան

ՏԱՂԱՒԱՐ [ՏՕՆ] – Ծիսական բառարան, Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյան

տաղավար տոն, Օրմանյան

Այդպէս կը կոչուին հինգ մեծ տէրունի տօները որոնք շաբաթապահք, նաւակատիք, մեռելոց եւ քանի մը օր շարունակութիւն ունին։ Այս հինգ տօներն են Աստուածայայտնութիւն 8 օր, Յարութիւն 50 օր, Այլակերպութիւն 3 օր, Վերափոխում 9 օր եւ Խաչվերաց 7 օր։ Ասոնցմէ իւրաքանչիւրն ալ տարւոյն մէջ որոշ միջոցի մը սկզբնաւորութիւնն են։ Վճռական կերպով յայտնի չէ թէ ի́նչ առնչութիւն կայ տաղաւար կոչման եւ այս մեծ տօնախմբութեանց մէջ։ Ոմանք կը կարծեն թէ ինչպէս Հին Ուխտին մէջ մեծահանդէս տօնախմբութիւն մըն էր Տաղաւարահարքը կամ Տաղաւար կոչուած տօնը, նոյն են քրիստոնէից համար այդ տէրունի տօները։ Թերեւս հաւանական է կարծել թէ իրօք տաղաւարներու հաստատմամբ տօնավաճառի նման հանէսներ կը կազմակերպուէին այս մեծ տէրունիներուն, եւ անկէ մնացած ըլլայ տաղաւար յորջորջումը։

Աղբյուրը՝ Մաղաքիա արքեպ. Օրմանեան, Ծիսական բառարան

%d bloggers like this: