Blog Archives

Տօն Կ. Պոլսոյ ս. ժողովոյն 150 հայրապետացն

Կոստանդնուպոլսի 381 թ. տիեզերաժողով.jpgԿ. Պոլսոյ տիեզերական ժողովը գումարուեց 381 թուին, Թէոդոս կայսեր հրամանով և 150 հայրապետների մասնակցութեամբ:

Ժողովը հրաւիրուած էր Մակեդոնի հերետիկոսութեան խնդրի պատճառով: Մակեդոնը արիոսականների* կողմից ընտրուել էր Պոլսի առաջնորդ, մինչ ուղղափառները նշանակել էին Պօղոսին: Կայսեր հրամանով Պօղոսը հեռացուեց, և Մակեդոնը գրաւեց աթոռը: Բայց յետագային, կայսրը նրա վատ ընթացքը և հպարտ բնաւորութիւնը նկատի ունենալով, հեռացրեց աթոռից և մի ուրիշին նշանակեց եպիսկոպոս: Մակեդոնն ամբողջութեամբ անցաւ արիոսականների կողմը և իր քարոզներով սկսեց արիոսական մոլար վարդապետութիւնն ուսուցանել: Նա ուսուցանում էր, թէ Հոգին սուրբ հաւասար և համագոյակից չէ Հօրը և Որդուն, այլ ստորադաս էր նրանցից:

Թէոդոս կայսրը խռովութիւնների և աղանդաւորական շարժումների առաջն առնելու համար հրամայեց ժողով գումարել և Ս. Երրորդութիւնը դաւանել նախկին ձևով: Ժողովը կայացաւ Պոլսում, 381 թուին, մասնակցութեամբ 150 եպիսկոպոսների, որոնցից 36-ը Մակեդոնի հետևորդներն էին: Ժողովի ընթացքին քննադատութեան ենթարկուեց Մակեդոնը, իսկ նրա հետևորդները մերժեցին ընդունել ուղղափառների դաւանութիւնը և ժողովից հեռացան:

Ժողովականները քննեցին Մակեդոնի մոլար վարդապետութիւնը, դատապարտեցին և նզովեցին նրան ու իր հետևորդներին:

Ժողովականներն զբաղուեցին նաև եկեղեցական կանոնական այլ հարցերով:

Կ. Պոլսի ժողովում Հռոմի եկեղեցին ներկայացուցիչ չունէր. ուստի արձանագրութիւնն ուղարկեցին Հռոմ, որպէսզի քահանայապետը ստորագրի: Հռոմի եկեղեցին դաւանական որոշումներն ընդունեց, իսկ կանոնը թողեց ուսումնասիրութեան եւ քննութեան համար:

Աւանդութեան համաձայն՝ այս ժողովին ներկայ է գտնուել նաև հայոց Մեծն Ներսէս հայրապետը, բայց այս մասին վաւերական ստոյգ տեղեկութիւններ և ապացոյցներ պակասում են:

Կ. Պոսլի ժողովի, ինչպէս նաև տիեզերական միւս երկու ժողովների համար Հայաստանեայց եկեղեցին յատուկ տօնախմբութիւն ունի:

* Ալեքսանդրացի քահանա Արիոսի հետևորդները:  Վերջինիս ուսմունքը դատապարտվել է 325 թ. Նիկիայում գումարված 1-ին տիեզերական ժողովում։

Աղբյուրը՝ Արտակ արք. Մանուկեան, Հայ եկեղեցու տօները, Բ. տպ., Թեհրան, 1980:

Կարդացե՛ք նաև Ս. Գրիգոր Տաթևացի, Աստծո Սուրբ Հոգու մասին՝ ընդդեմ Մակեդոնի. Գլուխ ԺԲ.

Երկարատև թյուրիմացություն – Գարեգին Ա. կաթողիկոս

Գարեգին Ա, Ջիովաննի ԳուայտաՋովաննի Գուայտա – Այսուհանդերձ, 451 թվականից սկսած մյուս քրիստոնյաները ձեզ համարել են միաբնակներ՝ հերետիկոս իմաստով: Արդյոք դա հետևա՞նք էր թյուրիմացության, որը տևել է համարյա թե 1550 տարի:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի բանաձևերի շուրջ տեղի ունեցած հակամարտության ընթացքում աստվածաբաններն ու Եկեղեցիների պետերը անկեղծ էին իրենց դավանության մեջ: Բայց աստվածաբանական մտքի զարգացմանն ու խորացմանը զուգընթաց, երբ սկսեց կայանալ ճշմարիտ երկխոսություն, որը Եկեղեցիների՝ փոխադարձաբար միմյանց բացվելու արդյունք էր, մյուս Եկեղեցիները բազմիցս հավաստել են, որ մեր «միաբնակությունը» հերետիկոսություն չէ, ինչպես ենթադրվել է անցյալում: Օրինակ, 12-րդ դարում աստվածաբանական շատ խոր հարաբերություններ են եղել Կոստանդնուպոլսի Եկեղեցու և մեր Եկեղեցու միջև, որի Աթոռն այդ ժամանակ Հռոմկլայում էր, Հայաստանի ու Կիլիկիայի սահմանին: Մտքերի այդպիսի փոխանակությունը, որն իրականացվել է Սուրբ Ներսես Շնորհալի Կաթողիկոսի՝ Հայ Եկեղեցու ամենալուսամիտ և հավատավոր աստվածաբաններից մեկի կողմից, այսօր պետք է դառնա էկումենիկ երկխոսության օրինակ:
Հայ Եկեղեցու դավանության մեջ, որը Սուրբ Ներսեսը ներկայացրել է կայսր Մանուել Ա Կոմնենոսին, կա մի արտահայտություն, որը կարող է ծառայել որպես բանալի վերոհիշյալ խնդրի լուսաբանման համար. «Եթե ասում են «մեկ բնություն» անայլայլելի ու անբաժանելի բնության իմաստով, այլ ոչ թե միախառնության կամ շփոթության, և [եթե ասում են] «երկու բնություն», որպես անշփոթ և անփոփոխ, այլ ոչ թե «բաժանում» նշանակող, [այդ ժամանակ] զույգ [տեսակետներն] էլ ուղղափառության ծիրում են»: Կարծում եմ, որ այս աստվածաբանական մակարդակով թյուրիմացությունն արդեն լուսաբանված է մեր ժամանակներում: Մյուս կողմից, Դուք շատ լավ գիտեք, թե որքան կենսունակ են հին պատկերացումները կամ կասկածները, և թե ինչքան դժվար է դրանցից ազատվելը… 19-րդ դարում այս նյութի մասին շատ են գրել: Դարավերջի լութերական մեծ՛ աստվածաբան Ադոլֆ Ֆոն Հարնակը ցույց է տվել, որ հայերը միաբնակներ չեն Եվտիքեսյան հասկացությամբ: Սակայն աշխարհիկ ոչ մասնագիտական գրականության մեջ Հայ Եկեղեցին շարունակում են անվանել միաբնակ: Այդուհանդերձ, ես կարծում եմ, որ այսօր լավատեղյակ աստվածաբանների համար այս թյուրիմացությունը փարատվել է և մնացել անցյալում:

Քաղկեդոնի ժողով

Ջովաննի Գուայտա – 451 թ. դուք ինչո՞ւ չընդունեցիք Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի որոշումները:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Նախ հայերը հրավիրված չէին տիեզերական ժողովին, որպեսզի այդ կապակցությամբ արտահայտեին իրենց դիրքորոշումը: Ես արդեն ասել եմ, որ մենք ներգրավված էինք պայքարի մեջ՝ մազդեզականությունից պաշտպանելու համար մեր քրիստոնեական հավատքը: Հենց 451-ով է թվագրվում Ավարայրի ճակատամարտը պարսիկների դեմ: Թեև այն վճռորոշ էր Հայաստանի պատմության համար, սակայն պարսկական սպառնալիքը տևել է մինչև դարավերջ: Հայերը շարունակեցին իրենց դիմադրությունը պարտիզանական ձևով և 484 թվականին միայն իսկական ինքնավարություն ձեռք բերեցին իշխող մազդեզականության նկատմամբ:
Բայց այդ ժամանակ (482 թվականին) արդեն կար Ձենոնի Գիրք թղթոցը, որը հեռացում էր նշանավորում տիեզերական ժողովի ճշգրիտ գծից: Չպետք է մոռանալ, որ Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի որոշումներն աշխուժորեն էին վիճարկում աստվածաբանական շատ կենտրոններ, օրինակ՝ Ալեքսանդրյան Եկեղեցին, և քանի որ Քաղկեդոնի ժողովը ընդունելի չեղավ բոլոր Եկեղեցիների կողմից, մենք հարկադրված չէինք նրա որոշումներն ընդունելու կամ մերժելու: Իսկ երբ տեսանք, որ Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի պատճառով ուժեղանում է նեստորականությունը, մերժեցինք այդ ժողովը, մանավանդ որ 506 թվականին, նրա որոշումներով, արդարացվում և կրկին առաջարկվում էր Նեստորի աստվածաբանությունը առանց անունը հիշատակելու:

Ջովաննի Գուայտա – Քաղկեդոնի և հետագա տիեզերական ժողովների որոշումները ձեր կողմից չընդունվելու պատճառներից մեկը, ուրեմն, այն փաստն է, որ այդ տիեզերական ժողովներում ներկայացված չէր քրիստոնեական ամբողջ աշխարհը:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Ճշմարիտ է: Քաղկեդոնի, ինչպես նաև հետագայում գումարված տիեզերական ժողովների նկատմամբ Հայ, Ղպտի, Ասորի ու Եթովպական Եկեղեցիները վերաբերվել են որպես ոչ տիեզերական, մասնավոր ժողովների այն իմաստով, որ դրանք վերաբերում էին միայն այն Եկեղեցիների կյանքին ու պատասխանատվությանը, որոնք մասնակցել էին այդ ժողովներին, ուստի և չէին կարող համարվել տիեզերական:
Ճիշտ այդպես էլ, 7-րդ ժողովից հետո, որը տիեզերական համարեցին Բյուզանդական Եկեղեցիները, Հռոմեական Եկեղեցին գումարեց ուրիշ ժողովներ ևս, որոնք նույնպես տիեզերական անվանեց, սակայն Ուղղափառ Եկեղեցիներն այն կարծիքին մնացին, որ դրանք մասնավոր ժողովներ են և առնչվում են միայն Հռոմեական Եկեղեցուն:

Ջովաննի Գուայտա – Դուք, այնուամենայնիվ, չե՞ք մերժել այդ ժողովների որոշումները:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Պարզապես, դրանց նկատմամբ չենք արտահայտել մեր վերաբերմունքը, քանի որ մեզ համար դրանք առանձին Եկեղեցիների կողմից գումարված մասնավոր ժողովներ էին: Իհարկե, այսօրվա էկումենիկ երկխոսության մեջ պետք է քննության առնվի այդ ժողովների դավանությունը, որպեսզի պարզաբանվեն ընդունված բանաձևերը:

Աղբյուրը՝ Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, «Զրույցներ Ջիովաննի Գուայտայի հետ», Ս. Էջմիածին, 2001

Քանի՞ Հայ եկեղեցի գոյություն ունի

Խոր վիրապում/ Գարեգին Ա, Գարեգին Բ, Արամ Ա, Թորգոմ արք. Մանուկյան

– Այժմ կուզենայի ծանոթանալ ձեր Եկեղեցու կառուցվածքին։ Դուք 4 Աթոռ ունեք՝ 2 Պատրիարքություն և 2 Կաթողիկոսություն։ Պատմական ի՞նչ պատճառներ են պայմանավորել Եկեղեցու այսպիսի կառուցվածքը։ Հայկական մե՞կ, թե՞ մի քանի Եկեղեցիների մասին պետք է խոսել։

– Գոյություն ունի հայկական մեկ Եկեղեցի, նրա հոգևոր կենտրոնը Էջմիածնի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսությունն է, որը մինչև 15-րդ դարը առաջինն ու միակն էր։ Այլ Կաթողիկոսությունների գոյությունը դրանից առաջ պայմանավորված էր ժողովրդի կյանքի պատմական հանգամանքներով, դրանք տեղային սահմանափակ իրավասություն են ունեցել։ Օրինակ, Աղթամարի Կաթողիկոսությունը (կղզի Արևմտահայաստանում, որն այժմ Թուրքիայի տարածքում է), գոյատևել է 12-ից մինչև 19-րդ դարը, և նրա իրավասության ներքո էր Վանի՝ Վասպուրականի նահանգը։ Նույն ձևով եղել են ուրիշ Կաթողիկոսություններ նույնպես, բայց մի քանի տարի կամ տասնամյակ գոյատևելով՝ վերացել են այն հանգամանքների փոփոխությամբ, որոնք նրանց կյանքի էին կոչել։

15-րդ դարում տեղի է ունեցել մի կարևոր իրադարձություն։ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսությունը 11-րդ դարից Մեծ Հայաստանից դուրս էր, գտնվում էր այն տարածքում, որը հայտնի է որպես Կիլիկիա։ 1293-ին Ամենայն Հայոց Աթոռը հիմնավորվեց Սիսիում՝ Կիլիկյան թագավորության մայրաքաղաքում։ 1375-ին մամլյուքները նվաճեցին Սիսը և կործանեցին Կիլիկյան թագավորությունը։ Կաթողիկոսարանը դեռևս Սիսիում էր մնացել։ Բայց արդեն մտածում էին այն վերստին տեղափոխել իր օրրանը՝ Սուրբ Էջմիածին։ Այդ ժամանակաշրջանում Հռոմի եկեղեցին Խաչակրաց արշավանքների միջոցով և կրոնական տարբեր Միաբանությունների օգնությամբ Կիլիկիայում ձեռնարկեց քարոզչական բնույթի շատ փորձեր, որոնք բացարձակապես չխրախուսվեցին հայերի կողմից։ Տվյալ հանգամանքն էլ մեր եկեղեցուն հարկադրեց իր կենտրոնը տեղափոխել Էջմիածին, ինչը և տեղի ունեցավ 1441-ին։ Սսի կաթողիկոս Գրիգոր Թ-ն, արդեն առաջացած տարքում լինելով, անձնապես չուզեց տեղափոխվել։ Այնժամ Ազգային եկեղեցական ժողովն Էջմիածնում ընտրեց նոր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։ Գրիգոր Է-ի մահից մի քանի տարի անց Կիլիկիայում ընտրվեց մեկ ուրիշ Կաթողիկոս այդ շրջանի համար, որը Հայաստանից քաղաքական կախում չունեցող մարզ էր։ Կաթողիկոսությունը շարունակեղ գոյություն ունենալ, բայց նրա իրավասությունը տարածվում էր միայն հին Կիլիկիայի վրա։

1920-ին, երբ հայերը թողեցին Կիլիկիան և ապաստանեցին հատկապես Սիրիայում ու Լիբանանում, Կաթողիկոսը թողեց Սիսը և ինը տարի մնաց առանց մշտական Աթոռի. վերջապես, նա հաստատվեց Անթիլիասում, Բեյրութի մոտ ու, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի համաձայնությամբ, Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքից իր իրավասության ներքո ընդունեց Լիբանանում և Սիրիայում գտնվող որոշ թվով եկեղեցիներ։ Հիմա Կիլիկյան Աթոռի իրավասությունը տարածվում է երեք երկրների՝ Սիրիայի, Լիբանանի ու Կիպրոսի։

– Իսկ մյուս երկու Պատրիարքություննե՞րը։

Երուսաղեմի Պատրիարքությունը վաղուց գոյություն ունի. 4-5-րդ դարերում հայտնի էր իբրև տեղական Եկեղեցի, իսկ 14-րդ դարից՝ որպես Պատրիարքություն։ Այս Պատրիարքությունն զբաղվում է սրբավայրերի պահպանության, ինչպես նաև սուրբ քաղաք այցելող ուխտավորների հոգևոր կարիքների հարցով։ Բացի դրանից, այժմ նրա իրավասության շրջանակում է Հորդանանի հայկական համայնքը։

Կոստանդնուպոսլի Պատրիարքությունը, որը 1461 թ. հիմնադրվել է Կոստանդնուպոլիսը նվաճող սուլթան Ֆատիհ Մուհամմեդի հրամանով, Օսմանյան կայսրության անկումից հետո դարձել է Թուրքիայում ապրող հայերի հոգևոր կենտրոնը։

Աղբյուրը՝ Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, «Զրույցներ Ջիովաննի Գուայտայի հետ», Ս. Էջմիածին, 2001

Կարդացե՛ք նաև Հայ եկեղեցին՝ «մոնոֆիզի՞տ»

%d bloggers like this: