Blog Archives

ՄԵՆՔ՝ ՎԱՐԴԱՆԱՆՔ. հաճնեցի որբ Երվանդ Փոստալջյանի վկայությունը

24991233_2410353819190218_6674706796719880798_nԵրվանդ Փոստալջյանը՝ մի հաճնեցի որբ, իր հուշերում պատմում է Հաճնի և Ադանայի որբանոցներում իր անցկացրած դառը տարիների մասին: 1909 թ. Կիլիկիո աղետի ժամանակ 4-5 տարեկանում նա հայտնվում է Հաճնի հայ-ամերիկան որբանոցում, ապա վեց ամսից հետո նրան տեղափոխում են Ադանայի որբանոց՝ շուրջ 1600 հոգանոց Ադանայի կոտորածների որբերի ապաստան: Երբ Ադանայի որբանոցը պարենի պակասի պատճառով հարկադրված հայտնվում է թուրքական կառավարության հոգածության ներքո, որբանոցը կոչում են Ջեմալ փաշայի անունով: Այդ դեպքից մեկ տարի անց նույն որբերի համար պատրաստվում է Ջեմալ փաշայի անունը կրող նոր որբանոցը« և քրիստոնյա երեխաների համար սկսվում են մղձավանջային օրերը: Երվանդն իր ընկերների հետ 1915 թ. գարնանը փախուստի է դիմում որբանոցից, որի պատճառը կրոնափոխության հարկադրանքն էր: Դեռևս պատանի Երվանդ Փոստալջյանը գիտակացում էր հայրերի ճշմարիտ հավատքն ուրանալու անկարելիությունն ու ողջ ծանրությունը: Նա ու ընկերները նախընտրում են մուրացիկ դառնալ, քան կրոնափոխ լինել ու ապրել որբանոցի՝ նյութապես ապահով, սակայն հոգևոր վտանգների սպառնալիքների պայմաններում: Նա իր հուշերում նկարագրում է որբանոցում իրականացվող հայ երեխաներին բռնի իսլամացնելու և թրքացնելու մեխանիզմը՝ ծիսական որոշ մանրամասներով ու հոգեբանական ներազդմամբ.

«…Տնօրեն Վահագն հայրիկին հեռախոսով կանչեցին Սերա: Գնաց ներկայանալու և էլ չվերադարձավ որբանոց: Նրան բանտարկեցին 1915 թ. փետրվարին: Տարան նաև 32 հայ ուսուցիչների:
Փետրվարի ցավալի մի օր դպրոցի զանգերը տվեցին: Աղջիկ ու տղա հավաքվեցին բակում: Մի փորով, կոպիտ, գեր ու տարիքով մարդ ամբիոն բարձրացավ ու մեզ թուրքերեն ասաց. «Բարև՛, երեխանե՛ր, դուք գիտեք, որ պատերազմ է: Մենք պետք է մեր թշնամուն ոչնչացնենք: Թուրք ազգը գյավուրներից հարյուր տարով հետ է մնացել: Մենք պետք է արվեստով ու տեխնիկայով նրանց ջարդենք ու պատերազմը հաղթելով՝ հասնենք ու անցնենք: Ձեր տնօրենը ես եմ: Այլևս ձեր դավաճան Վահագը հետ չի դառնալու: Դուք պետք է իրավացի թուրք կրոն ընդունեք: Բախտավոր է այն մարդը, որ թուրք է և այլն»:
Երկրորդ օրը մեզ տարան: Տասնյակ-տասնյակ կանչեցին ու առաջարկեցին թուրք լինել, կրոնն ու անունը փոխել… Անունս փոխեցին, դրեցին Մեհմեդօղլու Տուրմուշ: Տարիքիս հաշվով համար գրեցին: Մենք՝ որբերս, մեր անունները չմոռանալու համար թղթերի վրա գրված մեզ վրա էինք պահում:
Հայությունը վերացավ որբանոցից: Մեր ընկերները իրար անունները մոռանում էին: Իսկական հայի անուններ լսելուց՝ Վարդան կամ Տիգրան, թուրքի որբերը իսկույն հայտնում էին մոլլաներին: Մեզ կանչում, հինգ օրով բանտարկում էին: Մեր որբանոցում կային իրենց անունն ու դավանանքը չփոխածներ: Նրանց տանում էին ներքին հարկ, ծեծից մեռած դիակներ էին ցույց տալիս ու ասում. «Եթե թուրք չլինեք, ձեզ էլ այդպես շան սատակ կանենք»:
…Գալիս էին թուրք մարդիկ ու խանումներ, նախ և առաջ երեխաներին բաղնիք տանում, շան կեղտով լվանում, որ մեռոնից ու կրոնքից դուրս գան, դառնան իսկական թուրք: Հետո կնքահայրը գրկում էր երեխային, իսկ քիրվեն դհոլ-զուռնայի հնչյունների տակ սունեթ էր անում (թլպատում): Ոմանց իրենց հոգեզավակ էին դարձնում: Ամենամոտ ընկերներով այս անմարդավայել թլպատումից ետ էինք մնում, խուսափում էինք ու մտածում փախուստի մասին: Ես ու ընկերներս՝ Կարապետ Գոյումճյանը, Հովհաննես Չախիջյանը, գիշերվա ժամը 4-ին դուրս թռանք ցանկապատից: Գնացինք Ադանա…»:

Շուշան ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի գիտաշխատող

Աղբյուրը՝ «Շողակն Արարատյան» երկշաբաթաթերթ, 2017, նոյեմբեր Բ, թիվ 20 (412), էջ 8

Կարդացե՛ք նաև ՄԵՆՔ՝ ՎԱՐԴԱՆԱՆՔ. Ավրորա Մարդիգանյանի վկայությունը

 

Հայոց ազգային եկեղեցին, մասն Գ. – Գարեգին արքեպիսկոպոս (Յովսէփեան)

Հայոց Եկեղեցին, Գարեգին ՅովսէփեանՍկիզբը՝ այստեղ:

Հայաստանը ազգովին քրիստոնէութիւն ընդունելու օրերին առանձին պետութիւն էր: Ճշմարիտ է, դաշնակից հռոմէական պետութեան, բայց ուրոյն կազմակերպութեամբ, լեզուով, օրէնքներով կամ աւանդութիւններով: Նա կազմուած էր բազմաթիւ նախարարութիւններից (սատրապներ), որոնք թագաւորի գերիշխանութեան տակ մի միութիւն էին կազմում. նոյն բնաւորութեամբ կամ հետեւողութեամբ կազմակերպւում է եւ Հայաստանեայց Եկեղեցին: Մեր եկեղեցական ժողովների մէջ Read the rest of this entry

Հայկական մի գյուղ Սիրիայում / ՔԵՍԱԲ

10013331_607325006023865_483321149_n

Քեսաբ / Kessab

Ջ. Գուայտա – Էջմիածնում Ձեր գահակալության ժամանակ Ձեր արտասանած բացման խոսքում Դուք նշեցիք. «Ես սփյուռքի զավակ եմ։ Ես չեմ ծնվել Մայր հայրենիքում, այլ հայրենիքը ծնվել է իմ մեջ»։ Որտե՞ղ եք Դուք ծնվել։

Գարեգին Ա. – Ես ծնվել եմ Քեսաբում, որը Սիրիայի գյուղական շրջանում հայկական մի շեն է՝ շատ հեռու մեծ քաղաքներից, անմիջականորեն սահմանակից Թուրքիային։

Ջ. Գուայտա – Հայկական գյուղ՝ Սիրիայում։ Ինչպիսի՞ն է նրա ծագման պատմությունը։

Գարեգին Ա. – Մեր գյուղի ծագումը կապված է Անի քաղաքից՝ Բագրատունիների թագավորության մայրաքաղաքից հայերի ելքի հետ։ 11-րդ դարում Անին նվաճվել է թուրք սելջուկների կողմից, որոնք 11-12-րդ դարերում տիրում էին Փոքր Ասիային, Իրանին, Իրաքին, Սիրիային և Հայաստանին։ Հայերը, մեծավ մասամբ, լքեցին երկիրը և պատսպարվեցին նրա արևմտյան մարզերում ու Կիլիկիայում։ Այդ ժամանակ են սկիզբ առել Քեսաբը և Մուսալեռը։ Իսկ Մուսալեռ գյուղը, որն ամենամոտն է Քեսաբին, հայտնի է համաշխարհային առաջին պատերազմի ընթացքում թուրքերին ցուցաբերած դիմադրության պատճառով, ինչպես նաև Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» գրքի շնորհիվ։ Ասում են, թե արդեն 11-րդ դարում Գրիգորիս Վկայասեր Կաթողիկոսն այցելել է այն մարզը, որի տարածքում Քեսաբն էր։ Սա ամբողջապես հայկական գյուղ էր մինչև վերջին ժամանակներս, երբ այստեղ բնակություն հաստատեցին նաև սիրիացիները։ Բայց այսօր էլ նրա բնակիչների մեծ մասը հայեր են։ Ամառային հրաշալի եղանակի պատճառով շատ հայեր Հալեպից, Լաթաքիայից, Դամասկոսից և նույնիսկ Բեյրութից այստեղ են անցկացնում իրեցն արձակուրդը։

Ջ. Գուայտա – Հետևապես, գյուղում առօրյա լեզուն հայերե՞նն էր։

Գարեգին Ա. – Ոչ բոլորովին։ Ավելի շուտ՝ Քեսաբի բարբառն էր։ Դպրոցում սովորում էին գրական հայերեն, բայց տանը և փողոցում խոսում մեր բարբառով, որը բավականաչափ տարբերվում է ընթացիկ գրական լեզվից։

Ջ. Գուայտա – Ձեր նախնիները Կիլիկիայում հաստատվել են սկսած 11-րդ դարից։ Հետագայում Կիլիկիայի հայկական թագավորությունն ունեցել է միանգամայն առանձնահատուկ ճակատագիր…

Գարեգին Ա. – Այո՛, Կիլիկիան նախ իշխանապետություն էր, այնուհետև՝ թագավորություն։ Այդ ժամանակահատվածն ընդգրկում է 1080-1375 թվականները։ Կիլիկիայի հայերը սերտորեն կապված են եղել խաչակիրներին, ինչի շնորհիվ Արևմուտքի հետ մեր հարաբերությունների պատմությունը երկար է։

Ջ. Գուայտա – 1375 թվականին մայրաքաղաք Սիսը ավարի է ենթարկվել…

Գարեգին Ա. – Ճիշտ է։ Կիլիկյան Հայաստանը նվաճել են մամլյուքները, որոնք կործանել են թագավորությունը և տարտղնել հայերին։ Այս փախստականներն են սկիզբ դրել սփյուռքին Արևելյան Եվրոպայի երկրներում՝ Ռումինիայում, Բուլղարիայում, Լեհաստանում, Հունգարիայում և այլն։ Այդուհանդերձ, հայկական մի բավականաչափ մեծ համայնք մնացել է Կիլիկիայում, որտեղ 1441-ից մինչև 1920-ը գոյություն է ունեցել Կաթողիկոսարան։ 1915-ի ցեղասպանության ժամանակ Կիլիկիայից հայերին բռնի տեղահանել են։ Նրանցից շատերը անապատում, տարագրման ճանապարհին, ոչնչացվել են։ 1918-ի զինադադարից հետո ողջ մնացածները Կիլիկիա են վերադարձել ու կրկին բնակություն հաստատել այն տարածքում, որն այդ ժամանակ գտնվում էր ֆրանսիական հովանավարության տակ։ Սակայն 1921-ին, երբ ֆրանսիացիները, Աթաթյուրքի հետ համաձայնություն կնքելուց հետո, հեռացան Կիլիկիայից, հայերը, մնալով առանց հովանավորության՝ սկսեցին լքել երկիրն ու հաստատվել Սիրիայում, Լիբանանում և այլ վայրերում։ Իսկ իմ գյուղի բնակիչները միշտ մնացին տեղում, որովհետև մեր տարածքը դարձավ Սիրիայի մաս։

Ջ. Գուայտա – Ուրեմն 11-րդ դարից ի վեր Ձեր նախնիները մշտապես այդ տարածքո՞ւմ են ապրել։

Գարեգին Ա. – Այդպիսին է պատմաբանների վարկածը, թեև պատմական ճշգրիտ տեղեկություններ չկան Քեսաբի ծագման մասին։ Բայց քանի որ տեղական բարբառը շատ մոտ է հին հայերենին, խիստ հավանական է, որ նրանք այնտեղ ապրել են սկսած 11-րդ դարից։ Ընդ որում, Հայ Առաքելական Եկեղեցին այնտեղ էր, ժողովրդի հետ, որովհետև մեր ամբողջ պատմության ընթացքում մեր Եկեղեցին ծառայել է իր ժողովրդին այնտեղ, որտեղ նա գտնվել է։

Աղբյուրը՝ Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, «Զրույցներ Ջիովաննի Գուայտայի հետ», Ս. Էջմիածին, 2001

Տե՛ս նաև Երջանկահիշատակ ԳԱՐԵԳԻՆ Ա. կաթողիկոսը իր ծնողների մասին

Երկարատև թյուրիմացություն – Գարեգին Ա. կաթողիկոս

Գարեգին Ա, Ջիովաննի ԳուայտաՋովաննի Գուայտա – Այսուհանդերձ, 451 թվականից սկսած մյուս քրիստոնյաները ձեզ համարել են միաբնակներ՝ հերետիկոս իմաստով: Արդյոք դա հետևա՞նք էր թյուրիմացության, որը տևել է համարյա թե 1550 տարի:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի բանաձևերի շուրջ տեղի ունեցած հակամարտության ընթացքում աստվածաբաններն ու Եկեղեցիների պետերը անկեղծ էին իրենց դավանության մեջ: Բայց աստվածաբանական մտքի զարգացմանն ու խորացմանը զուգընթաց, երբ սկսեց կայանալ ճշմարիտ երկխոսություն, որը Եկեղեցիների՝ փոխադարձաբար միմյանց բացվելու արդյունք էր, մյուս Եկեղեցիները բազմիցս հավաստել են, որ մեր «միաբնակությունը» հերետիկոսություն չէ, ինչպես ենթադրվել է անցյալում: Օրինակ, 12-րդ դարում աստվածաբանական շատ խոր հարաբերություններ են եղել Կոստանդնուպոլսի Եկեղեցու և մեր Եկեղեցու միջև, որի Աթոռն այդ ժամանակ Հռոմկլայում էր, Հայաստանի ու Կիլիկիայի սահմանին: Մտքերի այդպիսի փոխանակությունը, որն իրականացվել է Սուրբ Ներսես Շնորհալի Կաթողիկոսի՝ Հայ Եկեղեցու ամենալուսամիտ և հավատավոր աստվածաբաններից մեկի կողմից, այսօր պետք է դառնա էկումենիկ երկխոսության օրինակ:
Հայ Եկեղեցու դավանության մեջ, որը Սուրբ Ներսեսը ներկայացրել է կայսր Մանուել Ա Կոմնենոսին, կա մի արտահայտություն, որը կարող է ծառայել որպես բանալի վերոհիշյալ խնդրի լուսաբանման համար. «Եթե ասում են «մեկ բնություն» անայլայլելի ու անբաժանելի բնության իմաստով, այլ ոչ թե միախառնության կամ շփոթության, և [եթե ասում են] «երկու բնություն», որպես անշփոթ և անփոփոխ, այլ ոչ թե «բաժանում» նշանակող, [այդ ժամանակ] զույգ [տեսակետներն] էլ ուղղափառության ծիրում են»: Կարծում եմ, որ այս աստվածաբանական մակարդակով թյուրիմացությունն արդեն լուսաբանված է մեր ժամանակներում: Մյուս կողմից, Դուք շատ լավ գիտեք, թե որքան կենսունակ են հին պատկերացումները կամ կասկածները, և թե ինչքան դժվար է դրանցից ազատվելը… 19-րդ դարում այս նյութի մասին շատ են գրել: Դարավերջի լութերական մեծ՛ աստվածաբան Ադոլֆ Ֆոն Հարնակը ցույց է տվել, որ հայերը միաբնակներ չեն Եվտիքեսյան հասկացությամբ: Սակայն աշխարհիկ ոչ մասնագիտական գրականության մեջ Հայ Եկեղեցին շարունակում են անվանել միաբնակ: Այդուհանդերձ, ես կարծում եմ, որ այսօր լավատեղյակ աստվածաբանների համար այս թյուրիմացությունը փարատվել է և մնացել անցյալում:

Քաղկեդոնի ժողով

Ջովաննի Գուայտա – 451 թ. դուք ինչո՞ւ չընդունեցիք Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի որոշումները:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Նախ հայերը հրավիրված չէին տիեզերական ժողովին, որպեսզի այդ կապակցությամբ արտահայտեին իրենց դիրքորոշումը: Ես արդեն ասել եմ, որ մենք ներգրավված էինք պայքարի մեջ՝ մազդեզականությունից պաշտպանելու համար մեր քրիստոնեական հավատքը: Հենց 451-ով է թվագրվում Ավարայրի ճակատամարտը պարսիկների դեմ: Թեև այն վճռորոշ էր Հայաստանի պատմության համար, սակայն պարսկական սպառնալիքը տևել է մինչև դարավերջ: Հայերը շարունակեցին իրենց դիմադրությունը պարտիզանական ձևով և 484 թվականին միայն իսկական ինքնավարություն ձեռք բերեցին իշխող մազդեզականության նկատմամբ:
Բայց այդ ժամանակ (482 թվականին) արդեն կար Ձենոնի Գիրք թղթոցը, որը հեռացում էր նշանավորում տիեզերական ժողովի ճշգրիտ գծից: Չպետք է մոռանալ, որ Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի որոշումներն աշխուժորեն էին վիճարկում աստվածաբանական շատ կենտրոններ, օրինակ՝ Ալեքսանդրյան Եկեղեցին, և քանի որ Քաղկեդոնի ժողովը ընդունելի չեղավ բոլոր Եկեղեցիների կողմից, մենք հարկադրված չէինք նրա որոշումներն ընդունելու կամ մերժելու: Իսկ երբ տեսանք, որ Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովի պատճառով ուժեղանում է նեստորականությունը, մերժեցինք այդ ժողովը, մանավանդ որ 506 թվականին, նրա որոշումներով, արդարացվում և կրկին առաջարկվում էր Նեստորի աստվածաբանությունը առանց անունը հիշատակելու:

Ջովաննի Գուայտա – Քաղկեդոնի և հետագա տիեզերական ժողովների որոշումները ձեր կողմից չընդունվելու պատճառներից մեկը, ուրեմն, այն փաստն է, որ այդ տիեզերական ժողովներում ներկայացված չէր քրիստոնեական ամբողջ աշխարհը:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Ճշմարիտ է: Քաղկեդոնի, ինչպես նաև հետագայում գումարված տիեզերական ժողովների նկատմամբ Հայ, Ղպտի, Ասորի ու Եթովպական Եկեղեցիները վերաբերվել են որպես ոչ տիեզերական, մասնավոր ժողովների այն իմաստով, որ դրանք վերաբերում էին միայն այն Եկեղեցիների կյանքին ու պատասխանատվությանը, որոնք մասնակցել էին այդ ժողովներին, ուստի և չէին կարող համարվել տիեզերական:
Ճիշտ այդպես էլ, 7-րդ ժողովից հետո, որը տիեզերական համարեցին Բյուզանդական Եկեղեցիները, Հռոմեական Եկեղեցին գումարեց ուրիշ ժողովներ ևս, որոնք նույնպես տիեզերական անվանեց, սակայն Ուղղափառ Եկեղեցիներն այն կարծիքին մնացին, որ դրանք մասնավոր ժողովներ են և առնչվում են միայն Հռոմեական Եկեղեցուն:

Ջովաննի Գուայտա – Դուք, այնուամենայնիվ, չե՞ք մերժել այդ ժողովների որոշումները:

Գարեգին Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս – Պարզապես, դրանց նկատմամբ չենք արտահայտել մեր վերաբերմունքը, քանի որ մեզ համար դրանք առանձին Եկեղեցիների կողմից գումարված մասնավոր ժողովներ էին: Իհարկե, այսօրվա էկումենիկ երկխոսության մեջ պետք է քննության առնվի այդ ժողովների դավանությունը, որպեսզի պարզաբանվեն ընդունված բանաձևերը:

Աղբյուրը՝ Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, «Զրույցներ Ջիովաննի Գուայտայի հետ», Ս. Էջմիածին, 2001

Քանի՞ Հայ եկեղեցի գոյություն ունի

Խոր վիրապում/ Գարեգին Ա, Գարեգին Բ, Արամ Ա, Թորգոմ արք. Մանուկյան

– Այժմ կուզենայի ծանոթանալ ձեր Եկեղեցու կառուցվածքին։ Դուք 4 Աթոռ ունեք՝ 2 Պատրիարքություն և 2 Կաթողիկոսություն։ Պատմական ի՞նչ պատճառներ են պայմանավորել Եկեղեցու այսպիսի կառուցվածքը։ Հայկական մե՞կ, թե՞ մի քանի Եկեղեցիների մասին պետք է խոսել։

– Գոյություն ունի հայկական մեկ Եկեղեցի, նրա հոգևոր կենտրոնը Էջմիածնի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսությունն է, որը մինչև 15-րդ դարը առաջինն ու միակն էր։ Այլ Կաթողիկոսությունների գոյությունը դրանից առաջ պայմանավորված էր ժողովրդի կյանքի պատմական հանգամանքներով, դրանք տեղային սահմանափակ իրավասություն են ունեցել։ Օրինակ, Աղթամարի Կաթողիկոսությունը (կղզի Արևմտահայաստանում, որն այժմ Թուրքիայի տարածքում է), գոյատևել է 12-ից մինչև 19-րդ դարը, և նրա իրավասության ներքո էր Վանի՝ Վասպուրականի նահանգը։ Նույն ձևով եղել են ուրիշ Կաթողիկոսություններ նույնպես, բայց մի քանի տարի կամ տասնամյակ գոյատևելով՝ վերացել են այն հանգամանքների փոփոխությամբ, որոնք նրանց կյանքի էին կոչել։

15-րդ դարում տեղի է ունեցել մի կարևոր իրադարձություն։ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսությունը 11-րդ դարից Մեծ Հայաստանից դուրս էր, գտնվում էր այն տարածքում, որը հայտնի է որպես Կիլիկիա։ 1293-ին Ամենայն Հայոց Աթոռը հիմնավորվեց Սիսիում՝ Կիլիկյան թագավորության մայրաքաղաքում։ 1375-ին մամլյուքները նվաճեցին Սիսը և կործանեցին Կիլիկյան թագավորությունը։ Կաթողիկոսարանը դեռևս Սիսիում էր մնացել։ Բայց արդեն մտածում էին այն վերստին տեղափոխել իր օրրանը՝ Սուրբ Էջմիածին։ Այդ ժամանակաշրջանում Հռոմի եկեղեցին Խաչակրաց արշավանքների միջոցով և կրոնական տարբեր Միաբանությունների օգնությամբ Կիլիկիայում ձեռնարկեց քարոզչական բնույթի շատ փորձեր, որոնք բացարձակապես չխրախուսվեցին հայերի կողմից։ Տվյալ հանգամանքն էլ մեր եկեղեցուն հարկադրեց իր կենտրոնը տեղափոխել Էջմիածին, ինչը և տեղի ունեցավ 1441-ին։ Սսի կաթողիկոս Գրիգոր Թ-ն, արդեն առաջացած տարքում լինելով, անձնապես չուզեց տեղափոխվել։ Այնժամ Ազգային եկեղեցական ժողովն Էջմիածնում ընտրեց նոր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։ Գրիգոր Է-ի մահից մի քանի տարի անց Կիլիկիայում ընտրվեց մեկ ուրիշ Կաթողիկոս այդ շրջանի համար, որը Հայաստանից քաղաքական կախում չունեցող մարզ էր։ Կաթողիկոսությունը շարունակեղ գոյություն ունենալ, բայց նրա իրավասությունը տարածվում էր միայն հին Կիլիկիայի վրա։

1920-ին, երբ հայերը թողեցին Կիլիկիան և ապաստանեցին հատկապես Սիրիայում ու Լիբանանում, Կաթողիկոսը թողեց Սիսը և ինը տարի մնաց առանց մշտական Աթոռի. վերջապես, նա հաստատվեց Անթիլիասում, Բեյրութի մոտ ու, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի համաձայնությամբ, Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքից իր իրավասության ներքո ընդունեց Լիբանանում և Սիրիայում գտնվող որոշ թվով եկեղեցիներ։ Հիմա Կիլիկյան Աթոռի իրավասությունը տարածվում է երեք երկրների՝ Սիրիայի, Լիբանանի ու Կիպրոսի։

– Իսկ մյուս երկու Պատրիարքություննե՞րը։

Երուսաղեմի Պատրիարքությունը վաղուց գոյություն ունի. 4-5-րդ դարերում հայտնի էր իբրև տեղական Եկեղեցի, իսկ 14-րդ դարից՝ որպես Պատրիարքություն։ Այս Պատրիարքությունն զբաղվում է սրբավայրերի պահպանության, ինչպես նաև սուրբ քաղաք այցելող ուխտավորների հոգևոր կարիքների հարցով։ Բացի դրանից, այժմ նրա իրավասության շրջանակում է Հորդանանի հայկական համայնքը։

Կոստանդնուպոսլի Պատրիարքությունը, որը 1461 թ. հիմնադրվել է Կոստանդնուպոլիսը նվաճող սուլթան Ֆատիհ Մուհամմեդի հրամանով, Օսմանյան կայսրության անկումից հետո դարձել է Թուրքիայում ապրող հայերի հոգևոր կենտրոնը։

Աղբյուրը՝ Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, «Զրույցներ Ջիովաննի Գուայտայի հետ», Ս. Էջմիածին, 2001

Կարդացե՛ք նաև Հայ եկեղեցին՝ «մոնոֆիզի՞տ»

Սուրբ Ներսես Շնորհալի

Սուրբ Ներսես ՇնորհալիՍ. Ներսես Շնորհալին ծնվել է Կիլիկիայի Տլուք գավառի Ծովք դղյակում, մոտ 1100 թ.: Նրա հայրը՝ Ապիրատ Պահլավունի իշխանը, սպանվեց պատերազմի ժամանակ, երբ Ներսեսը դեռ մանուկ էր: Ներսեսի երկու կրտսեր եղբայրները՝ Վասիլը և Շահանը, դարձան զինվորականներ, իսկ Ներսեսը իր ավագ եղբայր Գրիգորի հետ նախընտրեց Աստծո նեղ և անձուկ ճանապարհը:

Գրիգորը և Ներսեսը կրթվում և դաստիրակվում են Քեսունի Կարմիր վանքում՝ առաջին երկու Պահլավունի կաթողիկոսներ Գրիգոր Վկայասեր և Բարսեղ Անեցու հոգածությամբ և հոգևոր հայրությամբ: Երկու եղբայրները աշակերտում են նշանավոր Ստեփանոս Մանուկ գիտնական վարդապետի մոտ: Բարսեղ կաթողիկոսի (1105-1113) անակնկալ մահից հետո Հայոց կաթողիկոս է դառնում Ներսեսի եղբայր Գրիգորը, երբ հազիվ 20 տարեկան էր: Գրիգորի կաթողիկոսական պաշտոնավարության շրջանը ամենաերկարն է մեր Եկեղեցու պատմության մեջ (1113-1166): Ներսեսը իր եկեղեցական բոլոր կարգերը (սարկավագություն, քահանայություն, երբ 18 տարեկան էր և եպիսկոպոսություն՝ 30 տարեկան հասակում) ստանում է իր կաթողիկոս եղբորից՝ դառնալով նրա զորեղ աջակիցը և փոխանորդը հայրապետական բոլոր գործերի մեջ:

Սուրբ Ներսես Շնորհալի

Շուտով Ներսեսը իր առաքինասեր վարքի, իմաստության հանճարի և անձնվեր քարոզչության շնորհիվ սիրվում է շատերի կողմից: Նրա իմաստության և սրբության բույրը տարածվում է ողջ աշխարհում: Սակայն Ներսեսը իր մեծ խոնարհության պատճառով խուսափում էր մեծարանքներից և միշտ ձգտում առանձնության և ճգնությունների:

Մոտ 1150 թ. Տիրոջ նախախնամությամբ Պահլավունիների ձեռքն է անցնում Հռոմկլայի ամուր բերդը: Այստեղ է հանգրվանում աստանդական հայրապետական աթոռը և շուրջ մեկուկես դար մնում համեմատաբար խաղաղ ու անխռով պայմաններում: Ներսեսի անունը սերտորեն կապվեց այս դղյակի հետ, և այս իսկ պատճառով պատմության մեջ հայտնի է նաև Կլայեցի մականունով: Կյանքի մնացած մասը՝ գրեթե քառորդ դար, նա անցկացնում է այս «տոթ» բերդի մեջ: Միայն մեկ անգամ է առիթ ունենում կարևոր առաքելությամբ դուրս գալու այս «բերդարգելությունից»: Կիլիկիո երկու մեծ հայ իշխանների՝ Թորոս Լևոնի Ռուբենյանը և Լամբրոնի բերդի տեր Օշինը, իրար դեմ զենք էին վերցրել (1164 թ.): Շնորհալին ուղարկվում է նրանց հաշտեցնելու համար: Նրա առաքելությունը հաջողությամբ է պսակվում. երկու իշխանները հաշտվում են և վերջ տալիս եղբայրասպան կռվին:St Nerses / Սուրբ Ներսես Շնորհալի

Վերադարձի ճանապարհին Մամեստիա քաղաքի մեջ Շնորհալին հանդիպում է Բյուզանդիայի կայսեր փեսային և ներկայացուցչին՝ Ալեքս դուքսին, որը եկեղեցիների բաժանման կապակցությամբ հետաքրքրվում է Հայ Եկեղեցու դավանաբանությամբ: Այստեղից սկիզբ են առնում միարարական բանակցություններ Հայոց Հայրապետության և Բյուզանդիայի կայսեր և հունաց պատրիարքի միջև: Այս բանակցությունները շարունակվում են մինչև Ներսեսի կյանքի վերջը: Բանակցությունների թղթակցությունները պահպանվել են թե՚ հայերենով, թե՚  հունարենով:

Արդեն ծերացած և հիվանդ Գրիգոր Գ. Պահլավունին, 1166 թ. ապրիլի 17-ին, իր եղբորը՝ Ներսեսին, ձեռնադրում է կաթողիկոս ու երեք ամիս հետո վախճանվում: Ս. Ներսեսը, 7-8 տարի խաղաղությամբ պաշտոնավարելով, 1173 թ. վախճանվում և թաղվում է եղբոր կողքին՝ Հռոմկլայի բերդում:

Նրա գերեզմանը մեծ ուխտատեղի էր մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմը: Ս. Ներսես Շնորհալու հիշատակը տոնվում է ս. Թարգմանչաց հետ՝ Խաչվերացին հաջորդող հինգերորդ շաբաթ օրը:

 
Աղբյուրը՝ Ներսես Շնորհալի, Թուղթ ընդհանրական, «Գանձասար» հանդես, 1991
 
 
%d bloggers like this: