ՍԵՐԳԻՅ ԲՈՒԼԳԱԿՈՎԻ ԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՈԳՄԱՏԻԿԱՅԻ ԵՎ ԴՈԳՄԱՏԻԶՄԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ (ԷՍՍԵ)

  1. Սերգիյ Բուլգակով. Մարդկության ծնունդը պատմության մեջ[1]
Սերգիյ Բուլգակով

Հ. Սերգիյ Բուլգակովը

Սերգիյ Բուլգակովի (1871-1944) վերաբերմունքը դոգմատիկայի հանդեպ արտահայտված ենք գտնում նրա «Անվան փիլիսոփայությունը», «Փիլիսոփայության ողբերգությունը»  գործերում, որտեղ նա հատկապես դիտարկում է փիլիսոփայության և դոգմատիկայի փոխհարաբերության հարցերը: Նա հանգում է այն մտքին, որ քրիստոնեական մտահայեցությունը կարող է առանց աղավաղումների արտահայտվել բացառապես դոգմաների տեսքով, իսկ փիլիսոփայության համար սկզբունքորեն անհասանելի է քրիստոնեական ճշմարտության ճշգրիտ արտահայտումը: Այս սկզբունքով առաջնորդվելով է նա կառուցում իր պատմության փիլիսոփայությունը` սկսած արարչագործությունից մինչ վերջին ժամանակները:

Ըստ նրա` մարդկության պատմությունը բացվում է Դրախտից վտարվելուց հետո: Եվան ծնում է Կայենին, Աբելին, ապա` Սեթին և այսպես սկսվում է մարդկության աստիճանական ծնունդը` սերունդների հերթափոխով: Այսինքն այն, ինչ պետք է տեղի ունենար Դրախտում (աճեցե՛ք և բազմացե՛ք …)` իրականացվեց վտարման մեջ` երկրի վրա` միաժամանակ նշված պատվիրանը պահպանվեց:

Պատմությունը, ըստ Բուլգակովի, առաջին հերթին մարդկության ծնունդն է, օբյեկտիվ ժամանակ է` լցված ծնունդներով, հետևաբար նաև` մահերով, իսկ սերունդների հերթափոխը, որի տեսքով է ներկայանում այսօր մարդկությունը, մի տեսակ որդիների կողմից հայրերին կլանելու փոխաբերություն է, բայց հենց այդ հերթափոխմամբ է առաջանում պատմությունը` որպես կոնկրետ ժամանակ: Փիլիսոփան բացատրում է, որ յուրաքանչյուր անհատ ունի իր հիերարխիկ տեղը` նա և՛ որդի է, և՛ հայր, կամ` և՛ դուստր, և՛ մայր ու միաժամանակ պատկանում է իր ժամանակին, իր ազգին: Ելնելով մարդկության հիերարխիկ այս կառույցի հասկացությունից` Բուլգակովը համոզված է, որ որ մարդկության այս հերթագայությունը ոչ մի դեպքում պատահական, զուտ էմպիրիկ երևույթ չէ, քանի որ ժամանակն էլ դատարկ ֆորմա չէ: Բուլգակովը ժամանակը ընկալելով թե՛ անվերջ, թե՛ վերջավոր, ընդգծում է, որ հենց պատմության մեջ ժամանակն ունի և՛ սկիզբ, և՛ ավարտ:

Այսպիսով, ըստ Բուլգակովի, պատմությունը նախ մարդկության ծնունդն է, որը նախնական արարչական ծրագիրն էր` մարդու հետ կապված: Այն մարդու սերնդագործությունն է, մարդու` որպես ցեղի, որն իր մեջ ներառում է բազում անհատների: Ուստի այս առումով պատմությունը անմիջականորեն շփվում է մարդու գոյության դրախտային սկզբի հետ, բայց նախամեղքի հետևանքով մարդկության բազմացումը, ըստ հեղինակի, իրականացվում է ոչ միայն ծնունդի շնորհիվ, այլև մահվան: Մարդու ծնունդի մեջ Բուլգակովը տեսնում է ոչ միայն ծնողների կողմից մարդու արարում, այլև` ինքնաարարում. մարդը «իր մեջ իրականացնում է ինքն իրեն», և քանի որ մարդը և՛ արարում է, և՛ ինքնաարարում, ուրեմն պատմությունը ևս արարում է: Հեղինակի կարծիքով սա կապված չէ նախամեղքի հետ, քանի որ պատմությունը կար նաև Դրախտում և այն պետք է շարունակվեր այնտեղ. այստեղ Բուլգակովն ունի պատմիմաստության ինքնատիպ մտածելակերպ. նա գտնում է, որ կա նաև պատմության դրախտային սկզբնավորում:

Մեղսագործությունը պատմության մեջ ներմուծեց տրագիկ և հակօրինական (անտինոմիկ) երանգ, այն պատմությունը զրկեց ներդաշնակությունից, որով պետք է կատարվեր մեղքով չթունավորված մարդկության աճը: Ադամի և Եվայի առջև մինչև մեղսագործությունը դրված էր պատմական կենսագործման երկու ուղի`

  1. որդիություն և հնազանդություն, որից և հրաժարվեցին մեղքի հետևանքով,
  2. չարի և բարու ճամփան` պատմական ողբերգության ճամփան. այդ ողբերգությունն էլ նրանք ընտրեցին:
դոգմատիկա, էսսե

Vanitas vanitatum, et omnia vanitas, by Daniel Lebarbé

Իսկ ինչու՞ է Սուրբ Գիրքը այն կոչում ողբերգություն: Հեղինակը պատասխանում է. քանի որ չկա նրա մեջ ներդաշնակություն և պրոգրես. նա, ով մարդկության պատմության մեջ դրանք տեսնում է, հոգեպես և՛ կույր է, և՛ խուլ: Կարելի է այդ ողբերգությունից վեր բարձրանալ (ինչպես օրինակ՝ սրբերը)` կրոնական և շնորհական դիրքերից հաղթահարելով այն, բայց այդ հաղթահարումը կատարվում է միայն խաչի սխրանքով`  ողբերգությունը կամավոր ապրելու ամենասուր ձևով: Կարելի է ժամանակավորապես ապրել ողբերգությունից ներքև` ինքնախաբեության մեջ, բավարարվելով և ուրախանալով «անդունդի վրա աճող ծաղիկներով», բայց ոչ մեկին տրված չէ փախչել, շրջանցել այդ ողբերգությունը, դրա հետ բոլորն են հանդիպում թեկուզ ամենավերջում` իրենց մահվան դեմքի առջև: Այն պահից, ինչ մարդը կամեցավ իր կյանքով զգալ արարչագործության հակօրինությունները` ճաշակելով բարին ու չարը, չարը դարձավ, թեպետ ժամանակավոր, բայց գրեթե տիեզերական երկրորդ հիմք: Այն դարանում է մարդուն անգամ մինչև նրա մարմնական ծնունդը: Բուլգակովը այդ երևույթը համեմատում է դիցաբանական մոյրայի հետ, որը ճնշում ու աղավաղում է կյանքը: Այդ մոյրայի դեմքերն էլ մարդիկ ներկայացնում և  պատկերացնում են որպես «օրինաչափ պատմական զարգացում», որպես «բնական ընթացք»:

Վերը ասվածից, փաստորեն, պատմության փիլիսոփայությունը կարող է և պետք է լինի «ողբերգության պատմություն»: Բայց այն իրենով մնում է այն փիլիսոփայության ողբերգությունը, որը չի ցանկանում կամ էլ չի կարողանում ընդունել անտինոմիայի անօտարելիությունը ներկա կյանքի մեջ:

 

  1. Նիկոլայ Բերդյաև. Պատմության իմաստը [2]
Բերդյաև

Նիկոլայ Բերդյաևը

Նիկոլայ Բերդյաևը (1874-1948) մարդկության պատմությունը կոչում է «Օձի ուղի»: Դրախտում Օձը հիպնոսացնում է մարդուն կեղծ պրոգրեսի գայթակղիչ գաղափարով` առ այսօր ներկայացնելով մարդուն, որ այդ պրոգրեսի ավարտը երկրային դրախտն է: Մարդն այնպես է տարվում այդ առաջընթացի մտքով, որ չի զգում իր` ստրուկի կարգավիճակում լինելը` ճորտանալով այդ պրոգրեսին: Փիլիսոփան այլաբանորեն ցույց է տալիս, որ այդ պրոգրեսը «ծաղկում է գերեզմանոցում», և մարդու «կատարելագործման» ողջ մշակույթը թունավորված է դիակային թույնով, դատապարտված է նեխման: Ահա թե ինչու այս կյանքի բոլոր «ծաղիկները»  գերեզմանոցային ծաղիկներ են: Ինչպես բնության մեջ ամեն ինչ ենթարկվում է փտման, այնպես էլ, ըստ Բերդյաևի, որը համաձայն է Բուլգակովի հետ, յուրաքանչյուր նոր սերունդ կուլ է տալիս, ուտում է նախորդող սերնդին, վերջինս էլ իր հերթին փտեցնում է իր դիակներով նոր ծաղկող կյանքերին: Փաստորեն նոր սերունդը, ուտելով իր նախորդներին, միաժամանակ կլանում է նախորդ բոլոր սերունդների նեխվածությունը, բայց չգիտակցելով իր գոյաբանական, իրեն պարտադրված միջավայրը, ձգտում է լավին, բարուն, ցանկանում է մահվանը հաղթել ծնունդով, սակայն, ցավոք, ոչ հավիտենական կյանքով: Բերդյաևը ավելի ռիգորիստ է քան Բուլգակովը գոյաբանական հարցերում, քանի որ կտրականապես հրաժարվում է գոյն ընկալել ժամանակի մեջ: Գոյի ռեալությունը, ըստ նրա, կախված չէ ժամանակից և հետևաբար մարդու կապը ապագայի, ապագա մարդկության հետ ևս կեղծիք է, հիպնոս: Այսինքն, մարդը սերնդագործությամբ կապված չէ ապագայի հետ:

Ըստ Բերդյաևի նախամեղքը չէր կարող իր սկիզբն ունենալ ժամանակի և այս աշխարհի մեջ, քանի որ այն այս կամ այն կերպ զգացել, ընկալել են բոլոր մարդիկ բոլոր ժամանակներում: Բերդյաևը գրում է, որ ժամանակը նախամեղքի ծնունդն է: Բուլգակովի նման նա համարում է, որ գոյը ողբերգություն է, իսկ ժամանակը այդ տրագիկ իրականության միայն մեկ ակտերից է, բայց նաև գոյի թիվ մեկ հիվանդությունը: Ըստ նրա` մարդկության պատմությունը ողբերգություն է` մի քանի գործողությամբ. այն ունի սկիզբ և վերջ, ունի գործողության անկրկնելի պահեր` հանգույցներ, նրա մեջ յուրաքանչյուր երևույթ և յուրաքանչյուր գործողություն ունի միակ արժեքը:

Այդ ողբերգության կենտրոնում կանգնած է Քրիստոս` Աստվածային Մարդը: Ողբերգության հանգույցը Նա է, քանի որ դեպի Նա և Նրանից են ընթանում պատմական ողբերգության արարները: Այն անկրկնելի պահ է, չունի իր նմանը: Ահա թե ինչու մեր կոնկրետ պատմությունը ունի իր իմաստը:

Քրիստոնեությունը պատմության փրկագործող ավարտի հանդեպ հավատն է, հավատ է ոչ այնքան հոգու անմահության, որքան հարության, որը պետք է ձեռք բերվի համընդհանուր կերպով` Եկեղեցու ուղիով: Այս պատճառով է, որ հույսը չպետք է լինի միայն սեփական մահվանից հետո սերունդներում ապելու մեջ, այլ` հարության: Մարդու կյանքի պատմությունը և պատմության իմաստը քրիստոնեության մեջ կապված է հարության հետ և արդարացվում է հարությամբ` մասնակից դառնալով փրկության համընդհանուր գործին: Միայն Քրիստոսի կրոնն է իմաստավորում մարդկության տիեզերական նշանակությունը:

Մի քանի բառով ամփոփելով իր պատմության փիլիսոփայության կրոնական նախադրյալները՝ Բերդյաևը սահմանում է, որ պատմության հիմքում ընկած է չարը, նախամեղքը, որը կատարվել էր ժամանակից առաջ (տե՛ս Ս. Բուլգակովի մոտ ևս): Ազատությամբ օժտված լինելով` կատարվեց ընտրություն աշխարհի մեջ լինելու, ենթակա լինելու անհրաժեշտությանը և անցավորությանը: Պատմության խնդիրը փիլիսոփան տեսնում է ոչ թե տառապանքի և դժբախտության հանդեպ տարած հաղթանակի, այլ` չարի և մեղքի հանդեպ արարվող հաղթանակի մեջ: Նա ընդգծում է, որ չարի ներկայությունը աշխարհում ամենևին էլ պատրվակ չէ հօգուտ աթեիստների, այլ կյանքի իմաստը գիտակցելուն է նպաստում: Չարը չգոյ է, չգոյի ոգին է, գոյի ծաղրանկարը:

Աշխարհի պատմությունը մինչև Քրիստոս: Մարդը որոշեց գնալ Օձի ճամփով` ազատ ընտրությամբ, հետևաբար նա մինչև վերջ պետք է ճաշակի աստվածուրացության պտուղները, հետևանքները: Ընկնելով կենդանականի քաոտիկ տարերքի մեջ` մարդը աշխատանքով և արարելով պետք է դուրս գա այդ վիճակից: Պատմության պրոցեսը հարթ ընթացքը չէ առ Աստված: Ըստ Բերդյաևի՝ պրոգրեսը հավասարաչափ և ուղղագիծ վերադարձը չէ Աստծուն, որը պետք է ավարտվի այս աշխարհի կատարյալ դառնալով: Պատմության ընթացքը ավարտի պատրաստությունն է, որի մեջ պետք է մաքրվի աշխարհը` մի վերջին ընտրություն կատարելու համար չարի և բարու միջև: Այդ ընթացքի մեջ մարդուն ուղեկցում է աստվածային նախախնամությունը, պատմության մեջ կան դեպքեր Աստծու հետ միավորվելու, կա Միստիկ Եկեղեցին` ուղղված մարդու բուժմանը:

Մինչքրիստոնեական պատմության իմաստն էլ հենց այն էր, որ մարդկությանը դարձնի Քրիստոսին: Ըստ Բերդյաևի ամեն ինչ, որ կատարվում էր այդ ժամանակ աշխարհում` կրոնի, փիլիսոփայության և մշակույթի մակարդակներում` հեթանոսական փիլիսոփայության մեջ, արևելյան կրոններում, անտիկ մշակույթում, ճամփա էր Քրիստոսին ընդունելու համար: Մարդկությունը պետք է անցներ բնական, նախնական հայտնության բոլոր աստիճաններով` ապրեր հեթանոս բազմաստվածության, հինդուիստական աշխարհամերժման, հուդայական միաստվածության մեջ, պետք է հասներ փիլիսոփայական ինքնագիտակցության` Հունաստանում, թեկուզ ծածուկ ու սահմանափակ հոգիների համար պետք է կատարվեին միստերիաները, որոնք լի էին Քրիստոսի կանխազգացումով, անգամ պետք է հաստատվեր հռոմեական աշխարհակալությունը. մի խոսքով մարդկությունը պետք է հասունանար Քրիստոսի հայտնվելուն, որպեսզի փնտրտուքի, ծարավի գագաթնակետում գտնվող մարդկությունը տեսներ Լոգոսին` մարմնի մեջ: Ըստ Բերդյաևի` հին աշխարհի բոլոր մշակույթները այդ գործում ունեին իրենց առաքելությունը, և նրանց գոյությունն ուներ կրոնական իմաստ: Հրեաների Հին Կտակարանը Հայր Աստծու հայտնությունն էր, հեթանոսների կտակարանը Համաշխարհային Ոգու հայտնությունն էր, որը միտված էր Լոգոսին ընկալելու համար: Մինչ Քրիստոսի գալը աշխարհը չուներ համաշխարհային կրոն, դրանք` կրոնները, մնում էին տեղական ազգային մակարդակում:

Քրիստոս եկավ որպես եզակի և անկրկնելի կետ համաշխարհային պատմության մեջ: Հռոմեական կայսրությունը հող նախապատրաստեց համաշխարհային կրոնի համար: Հեթանոս փիլիսոփայության Համաշխարհային Ոգին մարմին տվեց Եկեղեցուն: Այդ պահից էլ սկսվեց մարդկության համաշխարհային պատմությունը:

Գե

Նիկոլայ Գե, «Ի՞նչ է ճշմարտությունը», 1890 թ.

Նոր Ուխտը: Բերդյաևը դոգմաներն ընկալում է որպես համաշխարհային պատմության միստիկ փաստեր: Դրանք տեսություններ չեն, մտային կառույցներ չեն, դրանք մարդկության ներքին տեսողության սրացումներն են, միստիկ իրողությունների բացահայտումն են, քանի որ պատմական հետազոտությունը և փիլիսոփայական հայեցողությունն իրենցով անզոր են հաստատելու կրոնական փաստը:

Համաշխարհային պատմության մեջ ընդամենը մեկ անգամ փոխվեց բնական օրենքը` Քրիստոսի հարությամբ ու տրվեց աշխարհի վերափոխման օրինակը: Ցավոք, Քրիստոսի հարությունը` միակ համաշխարհային հրաշքը, տեսնում են միայն Նրան սիրողները և հավատացողները, իսկ Քրիստոսի «անզոր մահը» տեսնում են բոլորը:

Բերդյաևն ընդգծում է. Քրիստոս պատմության սիրտն է: Բայց քրիստոնեության մեջ դեռևս ամբողջովին չի բացվել մարդու պատմական ընթացքի հայտնությունը: Քրիստոս շրջեց աշխարհի ողջ պատմությունը. սա օրինաչափորեն պետք է ընդունեն նաև ոչ քրիստոնյաները, պետք է ընդունի անգամ Քրիստոսին օտար ու Քրիստոսին թշնամի գիտակցությունը: «Քրիստոս կախարդեց աշխարհը, հիպնոսացրեց, Նրանից դուրս եկավ խենթությունը` հեթանոսների համար անհասկանալի մինչ օրս», նախկին հեթանոսները «գերվեցին Քրիստոսի խորհրդավոր անձով, հանուն այդ Անձի հրաժարվեցին անտիկ մշակույթի բոլոր բարիքներից»[4]: Պատմության փոփոխությունը արտահայտվեց նաև նոր թվականության սկզբնավորմամբ` սկսած Նրա ծնունդից: Եվ չնայած շատերը Քրիստոսին համեմատում են Բուդդայի, Սոկրատեսի, Մուհամմեդի հետ, բայցև` ներքուստ զգում են, որ Քրիստոսի կատարած փոփոխությունն այլ էր: Ամենապոզիտիվիստ պատմաբաններն անգամ գիտեն, որ «Քրիստոսից հետո աշխարհի պատմությունը փոխեց իր ուղեծիրը. Քրիստոս դարձավ համաշխարհային պատմության թեման»:

Անդրադառնալով քրիստոնեության պատմության փիլիսոփայությանը` Բերդյաևը փորձում է բացատրել «պատմության մեջ քրիստոնեության ձախողման» երևույթը: Բայց անգամ այդ անհաջողությունն ուսուցողական է պատմության կրոնական իմաստն ընկալելու համար: Բերդյաևը խիզախ հայտարարություն է անում. «պատմական քրիստոնեությունը… կոմպրոմիս է Քրիստոսի իրական կրոնի ու այս աշխարհի իշխանի թագավորության միջև»: Այդպիսով, նա իրարից զատում է իրական քրիստոնեությունը և պատմական քրիստոնեությունը, որը կոմպրոմիսն է, և հիշեցնում է Քրիստոսի փորձությունը անապատում` աշխարհիկ թագավորությամբ, հրաշքով ու հացով[5]: Բայց դեռևս քրիստոնեական մարգարեությունները և խոստումները պատմության մեջ ամբողջովին չեն իրականացել, ուստի Բերդյաևի ժամանակներից առաջ եկած պրոգրեսի տեսությունը դեռևս չի իմաստավորվել, քրիստոնեական գիտակցությունը դեռ չի ներառել իր մեջ զարգացման կրոնական իմաստը: Բայցև այն անխուսափելիորեն ներառում է Վերջը, կանխանշում է Վախճանը, պատմության ավարտը, որին կանդրադառնանք հաջորդ վերնագրում:

 

  1. Պատմության ավարտի փիլիսոփայությունը[6]
parajanov-books-color-pomegranats

Կադր Սերգեյ Փարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմից

Սերգիյ Բուլգակովը, դիտարկելով պատմությունը դրա սեփական հարթությունից, տեսնում է, որ այն իրականում վիթխարի դժբախտություն է: Մի պահ նրան թվում է, որ պատմությունը, չնայած կոնկրետ ժամանակ է և պետք է ունենա վախճան, բայցև` թվացյալ կերպով դատապարտված է տհաճ անվերջության: Պատմական ֆենոմենալության դիրքերից պատմական խնդիրները ենթադրում են անդադար «պրոգրես» քանի որ չեն կարող վերջնականորեն վճռվել. այս դեպքում ճիշտ է դառնում պատմության ցիկլային տեսությունը՝ «հավիտենական շրջապտույտի» գաղափարը: Սակայն պատմության գոյաբանության տեսակետից նկարն այլ է: Այստեղ կա հասունություն, ավարտ և ի տարբերություն պատմության ֆենոմենոլոգիայի` ընթանում է այդ հանգրվանների ավարտն ազդարարող ուղիով: Ս. Բուլգակովը նշում է, որ, եթե սա է պատմության ընթացքը, ապա կարելի է ասել, որ պատմությունը ստացվել է, և պատմության ավարտը կհասնի այն ժամանակ, երբ պատմությունը լինի իր հասունության ծայրակետում: Պետք է պարզել, թե ինչպես է պետք ընկալել այդ «հասունությունը». անշուշտ, ոչ պրոգրեսի ձեռքբերումներով: Այն հասունանում է «աստվածամարդկային ակտերի և աստվածացման մեջ»: Այլ խոսքով պատմության գոյաբանությունը Եկեղեցու գոյաբանությունն է:

Աստված Տերն է ժամանակի, Տերն է կատարումի և «թզի տերևներից» մեզ համար պետք է պարզ դառնա ավարտը, որին մարդը պետք է պատրաստ լինի, ծարավ լինի ավարտին ու կանչի «Արի՛, Տե՛ր Հիսուս», բայց մարդկության ներկայիս հանգրվանը թույլ չի տալիս գոչել այդ խոսքերը, չնայած շատերն են «հույսով խոնարհում գլուխները»:

Ն. Բերդյաևի հիստորիոսոֆիան հանգում է ոչ միայն աշխարհի վերջի, այլև պատմության ավարտի ապոկալիպտիկ եզրակացությանը: Պատմությունը, ըստ փիլիսոփայի, ապրում է ներքին ապոկալիպտիկ շրջան, երբ կատարվում է ներքին ինքնադատաստան ողջ մարդկության պատմության մեջ: Պատերազմական տարիներին հեղինակը հատկապես սուր է զգացել այդ տագնապն ու կարելի է այժմ էլ հաստատել, որ նա չի սխալվել` կանխատեսելով նոր` ապոկալիպտիկ էպոխայի գալուստը: Նա տեսնում է, որ սկսվել է այդ ներքին դատաստանը: Այն պետք է զգան առաջին հերթին և հատկապես քրիստոնյաները, քանի որ «քրիստոնեությանն է պատկանում պատմության մեջ իմաստ խոստովանելը»:

Պատմություն ունի նպատակներ, որոնցից միայն մեկն է բացարձակ նպատակը, մնացածները համեմատականորեն հարաբերական են. այդ բացարձակ նպատակը Աստծո Արքայությունն է: Եվ քանի որ պատմության գլխավոր նպատակն այդ է, ապա պատմությունն էլ ընթացք է դեպի այն: Մարդկային սահմանափակ պատկերացումները Աստծո Արքայությունը փնտրում են հենց պատմության մեջ: Սակայն փիլիսոփան փայլուն տրամաբանական լուծում է տալիս դիլեմմային. ինչպե՞ս կարող է Աստծո Արքայությունը լինել և՛ պատմական նպատակակետը, և՛ լինել նույն պատմությունից դուրս: Նա ասում է, որ Աստծու Արքայությունը պատմության ավարտն է, հետևաբար նաև` այն պատմության սահմաններից դուրս գալն է. ահա պատճառը, թե ինչու Աստծո Արքայությունը չի կարող լինել պատմության մեջ: «Աստծո Արքայությունը  պատմության ետևում է, պատմությունից վեր է, բայց չի կարող լինել պատմության մեջ», «…պատմությունն ունի բացարձակ իմաստ, բացարձակ աղբյուր ու բացարձակ նպատակ, բայց Բացարձակն Ինքը չի տեղավորվում դրա մեջ»: Թեպետ նշում է, որ Քրիստոսի թագավորությունը լինելու է ոչ միայն երկնքում, այլև` երկրի վրա, բայց հենց Նոր Կտակարանում ասվում է, որ երկիրն այլ կլինի: Երկնային Երուսաղեմի էջքը երկիր չի նշանակում նյութականացում, այն չի ենթարկվում եռաչափ տարածության օրենքներին, քանի որ այդ չափումներից դուրս է. այն չորրորդ չափումն է, որը հոգևոր կատարյալ իրականություն է:

Ի վերջո Ն. Բերդյաևը սոցիալական դրախտի, երկրային կատարելության հասնելու ուտոպիան համարում է Նեռի շունչը: Նույն շարքին է պատկանում նաև հրեական խիլիաստիկ մտածելակերպը, որն իր արմատներն ունենալով կրոնի մեջ, թափանցեց և այժմ էլ թափանցում է քաղաքականության մեջ` որպես  մի շարք կուսակցությունների գաղափարախոսություն ու նպատակ: Որպես կանոն այն կրում է ոչ միայն թաքնված, պասսիվ, այլև, ինչպես ցույց տվեց պատմությունը, նաև` բացահայտ, ակտիվ հակաքրիստոնեական դիմագիծ: Ուտոպիզմը հակադիր է քրիստոնեական մարգարեություններին, իսկ ինչ վերաբերում է Քրիստոսի հազարամյա թագավորությանը, որի մասին խոսվում է կանոնիկ գրքերում, դա գաղտնիք է` յոթը կնիքներով կնքված:

Շուշան Խաչատրյան, աստվածաբան

Երևան, 2010թ.

 Ծանոթագրություններ

[1] Այս վերնագիրը շարադրելիս ներկայացրել ենք “Свет Невечерний (Созерцания и умозрения)” գործի  3-րդ գլուխի` թեմային վերաբերող հատվածները` օգտվելով http://vehi.net/bulgakov/svet/003.html#iii  կայքից:

[2] Տե՛ս Бердяев Н.А. Философия свободы, (ГЛАВА V. ПРОИСХОЖДЕНИЕ ЗЛА И СМЫСЛ ИСТОРИИ); Ներկայացվում է ըստ http://vehi.net/berdyaev/filos_svob/05.html կայքի:

[3] Այստեղ հեղինակը քրիստոնեությունը համեմատում է հինդուիզմի հետ, որտեղ ամեն ինչ ցիկլով կրկնվում է, բազմակի է ու հետևաբար ժխտվում է կոնկրետ պատմության իմաստը:

[4] Այստեղ Բերդյաևը մեջբերում է Վ. Ռոզանովի խոսքերը. «Հիսուս այնքան քաղցր էր, որ ողջ աշխարհը դառը դարձավ»:

[5] Հեղինակը նաև անդրադառնում է քրիստոնեության անցած ուղուն, խոսում է առաջին դարերից, միջնադարից` ժխտելով վերջինի խավարային լինելու կարծիքը, անցնում է կաթոլիկության և բողոքականության պատմության փիլիսոփայությանը:

[6] Այս վերնագիրը երկու հեղինակների վախճանաբանական փիլիսոփայութան մասին է` ըստ հետևյալ գործերի` Булгаков С. Н. Свет Невечерний (Созерцания и умозрения)- (3. 3. ЧЕЛОВЕЧЕСКАЯ ИСТОРИЯ)` ըստ http://vehi.net/bulgakov/svet/003.html#iii կայքի, Бердяев Н.А. Философия неравенства, Письмо четырнадцатое. О Царстве Божьем` ըստ http://vehi.net/berdyaev/neraven/14.html կայքի և Бердяев Н.А. Судьба человека в современном мире (К пониманию нашей эпохи)- (ГЛАВА I. Суд над историей. Война)` ըստ http://vehi.net/berdyaev/sudbache/01.html կայքի:

Կարդացե՛ք նաև  Լույսի ու խավարի որդիների խորհուրդը Ենովքի գրքում (էսսե)

Posted on September 18, 2018, in Աստվածաբանություն and tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Bookmark the permalink. Leave a comment.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: