Հայոց ազգային եկեղեցին, մասն Դ. – Գարեգին արքեպիսկոպոս (Յովսէփեան)

Սկիզբը՝ այստեղ:

Քաղկեդոնի ժողովՀայաստանեայց Եկեղեցին որոշ առանձնայատկութիւններ ունի նաեւ դաւանաբանական եւ ծիսական տեսակէտներով, որպէս հետեւանք նորա պատմական կեանքի: Մինչեւ 451 թուի Քաղկեդոնի Ժողովը քրիստոնէական եկեղեցիների մէջ դաւանաբանական խտրութիւն չկար: Արեւելքի մէջ երկու մեծ դպրոցներ կային. դորանից մէկը Աղէքսանդրիայի դպրոցն էր, որ Գ. դարի սկզբից մեծ հեղինակութիւն էր սկսել վայելել, առաջնորդ ունենալով Կղեմէս Աղեքսանդրացու եւ մանաւանդ Որոգինէսի նման մեծ գիտնականը, որ հեղինակութիւն էր ոչ միայն քրիստոնեաների, այլ եւ հեթանոսների աչքում: Բաւական է յիշել, որ նորան լսելու էին գալիս եւ հեթանոս փիլիսոփաներ, նոյն իսկ կայերական տան անդամներ, ինչպէս Իւլիա Մամէա Կայսրուհին էր: Դ. դարի սկզբից մինչեւ Ե. դարի վերջերը Աղեքսանդրիայի դպրոցն եւ եպիսկոպոսները կատարելապէս իշխող են եւ ուղղութիւն տուող քրիստոնէական մտայնութեան եւ դաւանական խնդիրների վերլուծութեան: Նիկիոյ Ժողովի մէջ յաղթանակեց Աթանաս Մեծ, դեռ եւս սարկաւագ լինելով, նոյն դպրոցի ներկայացուցիչը եւ յետագայում Աղեքսանդրիայի մեծ եպիսկոպոսը. Եփեսոսի Ժողովի մէջ Կիւրեղ Աղեքսանդրացին, որոնց գրուածները թարգմանուեցան հայերէն եւ որդեգրուեցան նրանց դաւանաբանական բանաձեւերը հայերի կողմից:

Երկրորդ դպրոցը Անտիոքինն էր, նորա հետ կապուած նաեւ Մծբինի եւ Եդեսիայի դպրոցները, ասորա-հելլենիստական տարրերի ազգաբնակչութեան մէջ: Այս դպրոցները նոյնպէս տուել են նշանաւոր անձնաւորութիւններ, որոնց մէջ յիշատակելի է Յոհան Ոսկեբերան, որ յետոյ Կ. Պօլսի պատրիարք եղաւ, Եփրեմ Ասորի եւ այլն. սրանց գրուածքները նոյնպէս թարգմանուեցան հայերէն եւ որդեգրուեցան որպէս աղբիւր ուղղափառ քրիստենէութեան: Բայց Անտիոքի դպրոցի աշակերտ էր եւ Նեստոր, որ շեշտում էր Քրիստոսի մէջ մարդկային եւ աստուածային բնաւորութիւնների տարբերութիւնը եւ Մարիամին անուանում ոչ «աստուածածին»: Եփեսոսի Ժողովի մէջ 431 թուին դատապարտուեցաւ Նեստոր եւ յաղթանակեց Կիւրեղ Աղեքսանդրացին իւր «մի է բնութիւն Բանին Աստուծոյ մարմնացելոյ» բանաձեւով, որ եւ Հայաստանեայց Եկեղեցու Քրիստոսի մարդեղութեան դաւանաբանական հասկացողութեան հիմնաքարը դարձաւ: Կիւրեղ Աղեքսանդրացու Պարապմանց եւ Գանձուց գիրքը մեր հայրերի դաւանաբանական ուղղութեան եւ ինքնապաշտպանութեան ամրող էր այնուհետեւ դարերի ընթացքում, ընդդէմ Բիւզանդական եւ Հռոմէական եկեղեցիների յարձակման:

Եփեսոսի Ժողովի յաղթանակը Աղեքսանդրիայի դպրոցի յաղթանակն էր: Ամբողջ արեւելեան քրիստոնէութիւնը բացարձակ մեծամասնութեամբ հետեւող էր Եփեսոսի դաւանութեան, երբ բիւզանդական կայսերական եւ պապական իշխանութիւնների փոխադարձ հասկացողութեամբ եւ դաշնակցութեամբ գումարուեցաւ Քաղկեդոնի ժողովը 451 թուին, ընդունելով Լեւոնի, արեւելեան հասկացողութեան հակառակ՝ դաւանական գրութիւնը, որ ընդունում էր երկու բնութիւնների՝ մարդկային եւ աստուածային, առանձնայատկութիւնները իրենց տարբեր ներգործութիւններով, մեր հայրերի կողմից նեստորականութեան նմանեցրած յաճախ: Կայսերական քաղաքականութեան նշանաբանը դարձաւ այնուհետեւ Լատիններից իւրացրած քաղկեդոնական դաւանութիւնը, հալածանքի ենթարկելով այն եկեղեցիները, որոնք հաստատ եւ հաւատարիմ մնացին նախնի աւանդութեան, յատկապէս կամենալով խարտակել Աղեքսանդրիայի զօրութիւնն եւ հեղինակութիւնը, որի առաջ սկսել էր նսեմանալ կայսերականը: Պապականութեան համար նոյնպէս քաղաքական կարեւոր հանգամանք էր Աղեքսանդրիայի անկումը իւր բարձրութիւնից, որ մեծ խոչընդոտ էր իւր սեպհական հեղինակութեան եւ ձգտումներին:

Գարեգին արքեպիսկոպոս, Հայաստանեայց Եկեղեցի, Դեկտեմբեր, 1939

Շարունակութիւնը՝ այստեղ:

Posted on June 2, 2016, in Նշանավոր գործիչներ, Պատմություն, Վանքեր, եկեղեցիներ, սրբավայրեր and tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Bookmark the permalink. 2 Comments.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: